ادبي غلا: د يون پر کره کتنه باندي کره کتنه

عبدالمالک همت

ولا أغير على (الأقوال) أسرقها
غنيت عنها وشر الناس من سرقا (طرفه بن العبد)

( زه د نورو خلکو پر ويناوو ډاکه نه وهم چي غلايې کړم، دې کارته څه اړتيا نه لرم او د خلکو ډېر بد او شرير هغه دي چي غلاکوي ).

لکه چي پوهيږو له ډېرو کلونو راهيسي زموږ پر ګران هيواد باندي زموږ د پتمنو خلکو د دين او دنيا او مادي او معنوي شتمنيو کورنيو او بهرنيو غلو چور اچولی دی او پرله پسې زموږ سپېڅلی هيواد راورانوي، ډول ډول پر ځمکه باندي او لاندي شتمنۍ مو لوټوي او خلک مو وژني او کړوي. د لوټ او تالان او حملې او توبرې په دې روان چپاو کي خبره تر دې پولي رسېدلې ده چي ان زموږ د ليکوالو د کتابونو د منځپانګو لوټولو ته لا هم لاسونه غځول کيږی. سره د دې چي ډېر پر اسلام او هيواد مين او د پردو غليمانو د نيواک او لوټمار او د هغو د لاسپوڅو د برېځر او پردي پالني څخه د بد وړلو له امله وژل کيږي، کړول کيږي او له خپلو حقونو او کار او خدمت څخه ګوښه کړی سوي دي، په فرهنګي اورشو کي د کټ او فيسټ په دې بل له شرمه ډک دود سوي کړندود کي يې پر ليکنو او اثاروهم تېري کيږي او د ډول ډول غلاوو کچه تر دې رسېدلې ده چي ان د کتابونو محتويات يې د ليکوالۍ او څېړني د اصولو خلاف غلاکيږی، د يو څه نوري غلا او ښکاره سره اوډل کيږي، د اثر نوم پر ايښوول کيږي او د کتاب په نامه چاپ ته سپارل کيږی. ډېره بده يې لا دا چي يو شمېر نور کسان يې دغسي له ادبي غلا او درغلۍ ډک کتابونه په نظرونو، يادښتونو، تقريظونواو صفتونوستايي او ليکونکی يې امتيازونه هم پر اخلي.

ما لس کاله وړاندي د پښتو ادبياتو په برخه کي نوو رامنځ ته سوو ناخوالو او د ځينو کسانو له خوا د ناسمو کره کتنو په ليدو او د ادبي کره کتني په برخه کي د بشپړو لارښودو اثارو د نه شتون له امله په خورا زياتو زيارونو، خواريو او لګښتونو، له ډول ډول بهرنيو او کورنيو منابعو څخه په ګټه اخيستنه، په څه له پاسه دوو کلونو کي د (ادب او ادبي کره کتنه) تر سرليک لاندي يو ښه ضخيم او مغتنم کتاب په ۶۴۸ مخونو کي وليکی. چي په ډېر لږ مهال کي د هيواد په دننه او بهر کي د ډېرو پوهانو، ليکوالو او د مطالعې د مينوالو له خوا ومنل سو او بيا ځلي خپور سو. خو څنګه چي زه د نيواک، غلا وو او پردي پالني په کلکه ضد يم او مرګ قبلوم خو د پردو غليمانو نيواک او مزدوري نه منم. د اسلام او خپل هيواد او فرهنګ سره لېونۍ مينه لرم، په تېره له سيکولرو عناصر سره په هيڅ ګون نه جوړېږم، ځکه نو د نوو پر دوران راغلو، خو ټيټو، پردي پالو او د غليمانو د تالۍ څټو او سيکولرو موزيګيانو له خوا دغه کتاب زما د نورو اثارو او ژباړو غوندي د ساړه غبرګون سره مخامخ سو. خو جالبه داده چي په راوروسته کي يوه تن پوهاند محمد اسماعيل يون چي له رشتيانۍ علمي پانګي څخه هيڅ هم په چانټه کي نه لري، اما پردو نيواکګرو ته د رشتيني او نه ستړي کېدونکي چوپړ له امله د ډول ډول امتيازونو او نورو شتمنيو څښتن سوی دی زما د ادب او ادبي کره کتني کتاب له بېلو بېلو پاڼو څخه يوه لویه برخه د ليکوالۍ او تحقيق د منلو سوو آرونو او مأخذ ښوولو خلاف را اخيستې ده، اسلامي کسوت يې ځني ايستلی او له نورو کتابونو څخه يې څه نوره غلا او ښکاره پر ور اضافه کړې او د کتاب په بڼه يې د (کره کتنه) په نامه خپره کړې او خپله ليکنه يې بللې ده. د کتاب ترسرليک لاندي يې ورته ليکلي دي:” د ژبو او ادبياتو پوهنځيو د پښتو څانګو د کره کتنې مضمون لپاره“. بيا يې د لومړي چاپ يادښت تر سرليک لاندي ليکلي دي: ” دا کتاب ما (يون) پر (۱۳۹۱ل) کال د (پوهنوالۍ) علمي رتبې لپاره ليکلی و او پر هغه مهال د يادي رتبې لپاره ومنل شو“.

اوس د دې لپاره چي زما ادعا او د يون غلا جوته سي، لومړی يو په يوه د يون د کتاب هره هغه برخه چي زما د ادب او ادبي کره کتني له کتاب څخه يې غلاکړې ده را اخلم او ورپسې به زما د کتاب هغه برخه د پرتلني لپاره ورسره ايږدم چي غلا سوې ده :

یادونه: ځکه چې دا ډېر اوږد بحث دی، لیکوال د خپل او اسماعیل یون کتاب تر منځ مثالونه په انځورونه او پوره تفصیل سره ذکر کړی، دلته یې په یوه لیکنه کې نشرول ممکن نه وه، ځکه نن ټکی اسیا د لیکوال له خوا را لیږل شوی پوره ورډ او پي ډي ایف فایل دلته اپلوډ کړ، که څوک په کښي دلچسپي لري، کولای شي چې د لاندي ادرس څخه یې تر لاسه کړي:

https://archive.org/download/adabi-ghla/adabi-ghla.docx

پي ډي ایف: https://archive.org/download/adabi-ghla_201711/adabi-ghla.pdf

لیکوال زیاتوي:

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

په پای کي بايد عرض کړم چي زه هيڅکله د خپل کتاب ستاينه نه کوم، نيمګړتياوي هرومرو پکښي سته، ځکه په دې برخه کي زما دا لومړني کار وو. اوس چي د هغه له خپرېدو څخه لس کاله تېر سوي دي او د کره کتني په هکله نوي مسايل او معلومات رامنځ ته سوي دي، نو ما هم پتېيلې ده چي که خدای کول په خپل دغه کتاب له سره سموني او زياتوني راولم، د کره کتني د ښوونځيو(مکتبونو) په برخه کي يې اسلامي، افغاني کره کتنه چي ما پخپله د اسلامي او افغاني ادبپوهانو د څرګندونو په رڼا کي کار پرکړی دی هم ور زياته کړم. خو د يون صاحب په همدغه اوسنۍ خپره سوې کره کتنه کي زښتي زياتي نيمګړتياوي شتون لري. څنګه چي دا کتاب له يوې خوا د ژبو او ادبياتو پوهنځيو د پښتو څانګو د کره کتنې مضمون لپاره ليکل سوی دی او له بله پلوه د ادبياتو د ډېري مهمي څانګي په اړه دي او ډېر ځوانان او نور يې لولي نو په همدې اوسنۍ بڼه د استفادې وړ نه دی، بايد پر دې کتاب باندي له سره ژوره کتنه وسي، هم د پښتو ادبياتو د استادانو له خوا او هم کره کتونکو او ادبپوهانو له خوا د کره کتنو او سمونو په مټ تصحيح، له سره تدوين، لږ څه کم، روان او بالاخره يو مناسب او موزون درسي او نصابي کتاب سي. والسلام.

عبدالمالک همت

د ادبي غلا په هکله د ادبپوهانو ځيني څرګندوني:

د دې مهال ادبي غلاوي غير ادبي دي

آيا د هغه غله چي لاس دي په جيب ننباسي او د پيسو پټاکيدانه دي وباسي، يا دي پر کور ډاکه ووهي او ستا شته او ډېر ښه توکي درڅخه يوسي او د هغه ټيټ غله څه فرق سته چي ستا د ذکاوت او زيار د ثمرو هغه ښه او ښکلي توکي چي تا د ځوانۍ د پسرلي ګلان پکښي مړاوي کړي وي در څخه ولوټي؟

حقيقت دادی چي د ادب او فکر غله د جيبونو او کورونو تر غلو ډېر بد دي، ځکه دوی په رڼاورځ غلاکوي او بيا د نورو له افکارو څخه غلاسوي توکی خپل ګني او په خلکو کي يې خپروي او په دې توګه د دغو خلکو سپکاوی کوي او د هغو له غفلته په ګټه اخيستو سره ځانونه تر هغو لوړ ګني.(د دکتور بدوي طبانه د نظرات في اصول الادب والنقد د کتاب په ۲۱۱مخ کي د سرقات هذا الزمان سرقات .. غير أدبية تر سرليک لاندي مضمون څخه د څو لومړيو بندونو لنډون).
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

په سعودي عربستان کې د القاعده جهادي تنظيم مخالف وتلى عالم دکتور عائض القرني دده د مشهور کتاب (لا تيأس) له کبله په ادبي غلا محکوم شو.

څه موده وړاندې ليکوالې سلوا العضيدان په عائض القرني تور ولګولو چې د دې د کتاب (هکذا هزموا اليأس) ډيره برخه يې د ليکوالۍ د اصولو په خلاف پرته له دې چې اصلي مرجع ته اشاره وکړي، نقل کړې ده او په خپل کتاب (لا تيأس) کې يې ځاى پرځاى کړې ده.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

څـیړن غلا (ادبي غلا) د بل چا په وینا او یـا مفکورې خیټه اچول دي. د څیړن غلا عمل، پخپله د څیړن غلا له لفظ نه زوړ دی: څیړن غلا د هـنر او لیکلې ژبې را هیسې شتون لري. د څیړن غلا (پلجیریزم) نوم له لاتین نه راوتلی دی چې معنا یې تښتول (غلا) ده. اوس مهال په ګوګل کې څیړن غلا داسې تعریف شوې ده: د یو بل چا لیکنه او یا مفکوره خپله ګڼل یا په بله وینا له یوې موجودې چینې (منبع) نه نوې او اصلي مفکوره او یا وینا په ځان پورې تړل څیړن غلا ده او غلا جزا لري.( ډاکتر رحمت ربی ځیرکیار31.07.2016).

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ادبي غلا یو ډول جنایت دی چې د مال له غلا څخه کم نه دی، ادبي غل افکار پټوي او دوهم غل دینار پټوي، ادبي غلا که د فکر وي او يا هم د متن وي غلا بلل کیږي، جریمه ده او قانون باید جزا ورکړي، کره کتونکو ادبي غلا په درې ډوله ویشلې ده، یو يې د الفاظو او ترکیبونو غلا ده، بله يې د معنی او مفاهیمو غلا ده او بله د لفظ او معنی دواړو غلا ده.(شرر ساپی).

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

السرقة الأدبية نوعاً من أنواع الجنايات التي لا تقل أهمية عن سرقة الأموال، فالأول يسرق الأفكار والثاني يسرق الأرزاق. فنجد في المجتمعات الغربية أنّ السرقة الأدبية تعتبر سرقة ,سواء أكانت للفكرة أو للنص. وتعتبر جريمة يعاقب عليها القانون.( www.djazairess.com).

ژباړه: ادبي غلا د هغو جنايتونو يو ډول دی چي اهميت يې د شتو له غلا څخه کم نه دی، لومړی افکار غلاکوي، دوهم ارزاق، ځکه نو په لوېديزو ټولنو کي ادبي غلا هوبهو غلا بلل کيږي، د فکر غلاوي که د ليکلو عبارتونو غلاوي او داسي جرم باله سي چي قانون يې ترسره کوونکی تر تعقيب لاندي نيسي.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

لا شك أن أي نوع من السرقة الأدبية هذه محرمة شرعاً. ولكن لم يعين لها عقوبة واضحة. (فقه النوازل، مکتبة الشاملة).

ژباړه: شک نسته چي د دغو ادبي غلا وو هر ډول چي وي د شرعي له مخي محرم کار دی، خو (په اسلامي شريعت کي) ورته څرګنده سزا نه ده ټاکل سوې.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ادبي غلا ډېره بده ده. د مقامات حريري ليکوال په خپله يوه مقاله کی وايي: د شاعرانو په اند د شعر غلاکول د سپينو او سرو زرو تر غلا لا ډېره بده غلا ده. او پر افکارو باندي تېری داسي باله سي لکه پر بکرو پېغلوباندي تېری.

(په مکتبه شامله کي د حيدر بن سليمان بن داود الحلي له العقد المفصل في قبيلة المجد المؤثل څخه).

avatar
4 د تبصرو شمېر
0 د ځوابونو شمېر
0 ار ایس ایس کې ګډونوال - څارونکي
 
ډېر غبرګون شوې تبصره
تر ټولو ګرمه موضوع
  ګډون وکړئ  
نویو زړو ډیرو خوښو شویو
خبرتیا غوښتل د
ناپیژنده
میلمه
ناپیژنده

محترم عبدالمالك همت صاحب السلام عليكم سلامونه مي ومنى! دا د امريكايانو او اشرف ګنجی فاحشه او سیکولر ګوډاګی ادبی غل اسماعیل یون خو دې سم را ټینګ کړی. که دا بل هیواد وای، او دا ستاسو ادعا پر ده باندی وروسته له تحقیقاتو ثابته شوی وای نو هم به یی ورته اوس دا علمی رتبی چی ده اخیستی فسخ کړی وای، او هم به یی له پوهنتونه خلی او چوټی کړی وای. خو دا چی نوموړی اوس د افغانستان په رقم هیوادکی دی. چی فعلا د امریکایانو له خوا استعمار دی او نوموړی د امریکایانو خاص ګوډاګی ده. نو… نور لوستل »

عبدالولی
میلمه
عبدالولی

دا یو بل زېری دی زما لپاره کوم چه همیشه می د یون په وړاندی منفی دریځ درلودلی دی.یون د انګریزی استعمار یو ګوډاګی دی چه د پښتو په نوم ئې چینی ځوانان غولولی دی.

الحاج استاذ بیانزی
میلمه
الحاج استاذ بیانزی

همت صاحب سلامونه او نیکی هیلی مو ومنی ! تر ټولو لمړی ستاسی له دغه اسلامی علمی او انسانی هلوځلو مننه کوم الله ج دی اجرونه درکړی سره د دی چه ستاسی کتابونه می تر اوسه نه دی لوستلی نایابه او که مونږ ته نایابه دی مګر ستاسی لیکنی لولم اموزنده او له حقایقو ډکی دی ستاسی لیکنی ستاسی د کتابونو د علمی کچی د لوړوالی د پاره ښکاره او عملی بڼه کی مثالونه دی الله ج دی تر دی لا ډیر توفیق درکړی . د اسمعیل یون د ادبی غلاوو په اړه : دروغ په عملی بڼه کی دحقایقو… نور لوستل »

عبدالمالک همت
میلمه

دروند ورور الحاج استاد بيانزی صاحب سلامونو ته مو وعليکم السلام ورحمة الله وايم . الله مو روغ، خوښ او په خپل حفظ کي ساتلی لره. له ښکلي تبصرې څخه مو يوه نړۍ مننه، حقايق مو ډېر ښه سپڼلي دي الله دي اجر درکړي، حمد دي وي الله سبحانه لره چي ستاسو غوندي د درک او علم څښتن عالمان لرو. په حقيقت کي ستاسو ليکني، د نن ټکي اسيا پر ليکنو باندي کره کتني دي. يو ځل بيا مننه در څخه کوم او کورودانی درته وايم، په درناوي.