نظــر

مشروعیت، حاکمیت او واک — د ښې حکومتوالۍ درې اړین ټکي

لیکوال او راټولونکی: مسیح الله نوري

په اوسنۍ نړۍ کې حکومتوالي او ټولنیز اقتدار په ټولنو کې په یو مهم اصل بدل شوی. د داسې ټولنې لټون چې حکومت او رهبریت ونه لري یو ستونزمن کار دی. په ټولنو کې وګړي د خپلمنځي نظم او پایښت لپاره اړ دي تر څو حکومتونه جوړ کړي.

حکومتونه په بېلابېلو لارو چارو جوړیږي، ځینې د وګړو په خوښه منځ ته راځي چې د خپلواکو او پټو ټاکنو حکومتوي جوړښتونه یې ښه بېلګه ده، ځینې بیا د تورې او ټوپک په زور حکومتوالي کوي او داسې نور… هغه مسأله چې د ډېرو پولېټیکل ساینټسټآنو اندونه يې ځانته را اړولې دا ده چې د ښې حکومتوالۍ لپاره معیار په کومو ټکو کې نغښتی؟

مشروعیت، حاکمیت او واک هغه درې اړین ټکي دي چې د حکومتوالۍ او رهبرۍ یو ښه انځور مونږ ته را ښيي. د هر عنصر شتون په حکومتوالۍ کې اړین دی او یوازې په یوه عنصر مختګ ناشونی ده.

مشروعیت:

دا اصطلاح د منځنیو پړیو راهيسې په دېره پراخه معنی د حکومتوالۍ په چوکاټ کې کارول کیږي. مشروعیت یو فکري پدیده ده چې د خلکو په اندونو کې د حکومت سلطه ته د پوره حق جامه وراغوندي. پدې معنی چې خلک دا فکر وکړي چې حکومت د حکومتوالۍ پوره حق لري او مونږ د حکومت پر وړاندې د تابعدارۍ مسؤولیت لرو. د هر دیموکرات او دکتاتور حکومت را هیله ده چې د خلکو په وړاندې ومنل شي او د خلکو طرزالفکر د خپلو ګټو پر وړاندې بدل ګړي.

په لنډو ټکو د مشروعیت تعریف دا ډول کولای شو:

د خلکو په ذهنونو کې د منل شوی حکومت انځور ته د حکومت مشروعیت وایي.

د مشروعیت معیار او مقیاس په ساده توګه د نظامي جوړښت په ډېرښت او یا کمښت پورې تړاو لري. د بیلګې په توګه ډنمارک او ناروې د کمو پوځي سرتېرو له اړخه حکومت ډېر مشروعیت لري، ځکه چې حکومت د تهدید او زورواکۍ کومه نښه نه ویني.

بل طرف ته عراق او شمالي کوریا د ډېرو پوځي سرتېرو د لرلو له اړخه په پوره توګه مشروعیت نلري، دا ځکه چې حکومت تهدید محسوسوي او د اجبار کار اخیستې ته اړتیا ویني.

د مشروعیت نشون بېلابېلی سیاسی، ټولنیزې، او اخلاقي ستونزې جوړولای شي.

که چېرې یو حکومت پوره مشروعیت ونه لري نو خلک به مالیاتو د تادیه لپاره زړه نه ښه کوي او د عمومي نافرمانۍ ګواښونه لیدل کیږي. د مشروعیت په نشتون کې حکومتي جوړښتونه به ډېر ژر له منځه ځي او د خلکو باور د حکومت پر وړاندې کمیږي.

د مشروعیت اړوند مهمه موضوع دا ده چې څنګه یو حکومت کولای شي چې په خلکو کې مشروعیت ومومي؟ په ډېره ابتدايي سطحه کې، د امنیت تأمین ډېره اغېزه لري.

که چېرې وګړي ځانونه مصؤن احساس کړي، د دوی په اندونو کې به د حکومت پر وړاندې یو باور منځته راشي. اقتصادي تګلارې او پروژې چې د هغو په واسطه د خلکو د ژوند سطحه لوړه شي هم کولای شي چې حکومت ته په لویه پیمانه مشروعیت ورکړي. بل خوا حکومتي ساختار او جوړښت، چې په هغې کې خلک خپل ځانونه د استازو په وسیله په حکومت کې سهیم وبولي، کولای شی چې حکومت ته مشروعیت وروبښي.

حاکمیت:

حاکمیت د پولیټیکل ساینس یوه اړینه سرلیکه بلل کیږي. پخوا د حاکمیت کلمه قبیلوی او سلطنتي حکومتونه ته منسوبه وه خو اوس محال حاکمیت د یوه حکومت پر یوه معینه او مشخصه ځمکه د واک په معنی ده. دولتونه خپل سرحدونه تر کنټرول راولي او پوځ روزي تر څو د بهرني یرغلګرو پر وړاندې غبرګړون وښایي، حکومتونه د خپلې یوې لوېشتې خاورې نه ساتنه کوي او د خلکو غبرګون د حکومت د پرېکړو پر وړاندې کنټرولوي. همدغې لارې چارې د پوره حاکمیت د جوړولو لپاره ترسره کیږي.

په لنډو ټکو ویلای شو چې د دولت په یوه معلومه ځمکه او وګړو د واک لړۍ ته حاکمیت وایي. حاکمیت او مشروعیت تر ډېره یو بل سره نږدې اړیکې لري، یعنې د مشروعیت نشتون د حاکمیت نشتون او د حاکمیت نشتون د مشروعیت نشتون زیږوي.

حکومتونه د پوره حاکمیت د درلودلو لپاره د خلکو پوره باور ته اړتیا لري.

د وګړو ونډه د دولت د حاکمیت د ټینګولو لپاره ډېره اړینه لیدل کیږي ځکه چې د دولت د حاکمیت مهم عناصر د ټولنې وګړي دي.

حاکمیت یوه اکتسابي پدیده ده، یعنې دولتونه اړ دي چې د حکومتوالۍ اړین اړخ په هر قیمت چې وي تر لاسه یې کړي. ښې بېلګې یې عراق، چیچینیا او فلسطین دي.

واک:

په ټوله کې واک د یوه رهبر او سیاستوال هغه سایکولوجیک توانېدل دي، چې د هغې په واسطه خلک د خپل ځان تابع ګرځوي. د واک درلودل په دې اړه لري چې یو رهبر په کوم مقام کې دی او څومره صلاحیت لري. دا الزامي نده چې د ټولنې ټول وګړي د رهبر او ولسمشر تابعداري وکړي، مګر د حکومتوالۍ فطري ذات داسې دی چې د ټولنې ډېری وګړي به د ولسمشر او رهبر پوره تابعداري ساتي. دا تابعداري هغه وخت رامنځته کیږي چې خلک د ولسمشرۍ مقام ته په پوره مشروعیت سره وګوري.

واک خپل ډولونه لري چې د حکومتي جوړښت پورې اړه لري. د بېلګې په طور په دموکراتیک او جمهوري دولتونو کې واک د خلکو او وګړو نه د ټاکنو په واسطه رهبر او ولسمشر ته لېږدول کیږي او په دکتاتور دولتونو کې او په خاصه توګه هغه دولتونه چې د جبر او زور له لارې حکومتوالۍ ته رسیدلي واک د خلکو نه په جبري توګه د خلکو نه ترلاسه کوي. په لنډو ټکو کې واک داسې تعریفوو: واک د رهبر هغه وړتیا ده چې د هغه په واسطه د خلکو په استازیتوب ملي پرېکړې نیولای شي.

پورتنۍ لیکنه په لنډو کرښو کې دا ډول وړاندې کولای شو:

مشروعیت یعنې حکومت او حکومتوالۍ ته درناوی، حاکمیت یعنې مملکت او ملي ګټو ته درناوی او واک یعنې ولسمشر او د ولسمشر پرېکړو ته درناوی.

د دې لیکنې په لیکنه کې د ښاغلي (محمد معصوم هوتک) له کتابه (پولټیکل ساینس ته یوه کتنه) ډېره ګټه پورته شوی.

۱۰ کب ۱۳۹۶

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x