سید أبوالأعلی مودودي د عدل په تله – پنځمه برخه

احمدمدثر دلسوز

دوهمه نیوکه د حضرت عثمان رضی الله عنه د خپلوانو په اړه ده نو له دې څخه مخکی چي دوهمه نیوکه ذکر کړم او بیا ورته د مودودي صاحب له خولې ځواب ووایم لومړی به لنډه هغه تګلاره تشریح کړو کومه چي حضرت عثمان رضی الله عنه د خپلو خپلوانو په هکله غوره کړېوه : عثمان رضی الله عنه و خلافت ته له رسېدو وروسته په دې موخه چي د خپلو خپلوانو سره یې صله رحمي کړېوي ځکه چي د صله رحمۍ په اړه رسول الله ﷺ زیات ټینګار کاوه نو یې خپلو خپلوانو ته ځیني منصبونه ورکړه، چي پدې سره فتنه ګر او هغه منافقین چي غوښتل يې اسلامي خلافت دړي وړي کړي او لمېنځه یې یوسي همدا بهانه وګرځول او د خلافت له مختلیفو ساحو څخه یې اغتشاشونه پیل کړل، جعلي خطونه به یې جوړول چي همدا جعلي خطونه به یې د حضرت عثمان رضی الله عنه په نامه استول او په پټه د اغتشاش د پورته کولو لپاره به یې د یو بل سره اړیکه نیول چي همدا فتنه لومړی له عراق څخه او وروسته له مختلیفو سیمو څخه راپورته سوه تردي چي مدینې منورې ته راورسېدل، چي په پټه یې د خلیفه رضی الله عنه د وژلو پرېکړه کړېوه خو حضرت عثمان رضی الله عنه د رسول الله ﷺ د وصیتونو پرځاي کولو او خپلي نرمۍ څخه کار واخیسته او هیڅکله یې هم فتنه ګر ونه ځپل پداسي وخت کي چي ډیرو کبارو صحابه کرامو یې پر ځپلو او ورسره پر جنګ کولو باندي ټینګار کاوه، نو فتنه ګرو هم همدا موقع غنیمت وګڼل تردی چي د حضرت عثمان رضی الله عنه و کور ته ورسېدل او د هغه رضی الله عنه کور یې څو ورځي مسلسل پداسي ډول محاصره کړ چي مسجد نبوي ته یې د لمانځه لپاره هم نه پرېښوده او د خوراک او څښاک لوازم یې هم پرې بند کړل، چي پدې وخت کي هم حضرت عثمان رضی الله عنه ددوی سره د جنګ هیڅ امر صادر نه کړ پداسي حال کي چي ټولو صحابه کرامو ورسره پر جنګ باندي ټینګار کاوه او فقط اجازه یې غوښته، خو له څو ورځو محاصرې وروسته فتنه ګر د حضرت عثمان رضی الله عنه کورته دننه سول او په خپل کور کي یې پداسي حال کي په شهادت ورساوه چي د قرآنکریم تلاوت یې کاوه. چي د عثمان رضی الله عنه په شهادت سره په اسلامي نړۍ کي نورو لویو فتنو ته دروازه خلاصه سوه او لويي لویي فتنې رامېنځته سوې.

دوهم اعتراض : د خلافت په وخت کي د خپلوانو په هکله د حضرث عثمان رضی الله عنه د تګلاري په اړه مودودي صاحب بد نیت لري.

علامه مودودي صاحب ددې اعتراض په ځواب کي داسي وایي : هغه تګلاره چي حضرت عثمان رضی الله عنه د خپلو خپلوانو په هکله اختیار کړېوه د هغې په هکله زما په وهم او ګمان کي هم کله داسي شک ندی راپیداسوی چی معاذ الله هغه په کومي بدنیتي باندي ولاړه وه، د ایمان راوړو څخه د شهادت تر وخته پوري د هغه ټول ژوند په دې ګواهي ورکوي چي هغه د رسول الله ﷺ د ډیرو محبوبو، مخلصو او نژدې صحابه رضی الله عنهم څخه ؤ ، د حق د دین لپاره د هغه قرباني د هغه نهایت پاکیزه اخلاق او د هغه تقوی او پاکوالي په لیدلو سره به آخر کوم د عقل خاوند دا ګمان وکړي چي دداسي خوی او خاصیت لرونکی انسان دي په بدنیتۍ سره داسي لاره اختیار کړي چي نن سبا ورته په سیاسي اصطلاح (Nepotism) خپلوان پالنه ویل کیږي، په اصل کي د هغه د تګلاري بنسټ هماغه دی چي هغه پخپله بیان کړی دی چي هغه دغه کار د صله رحمۍ غوښتنه ګڼله. (کنزالعمال ۵ ټوک، ۲۳۲۴ حدیث، طبقات ابن سعد ۳ ټوک، ۶۴ صفحه).

هغه په دې فکر کي ؤ چي د هغه صله رحمي حکم چي په قرآن او سنتو کي یې یادونه سوېده، نو د هغې غوښتني په همدې توګه پوره کېدای سي چي د خپلو خپلوانو سره چي کومه ښېګڼه د انسان په اختیار کي وي د هغې څخه باید دریغ ونه کړل سي ، د خلافت د منصب سره چي په خپل ټول ژوند کي د خپلو خپلوانو سره کوم فیاضانه کړنه کړې ده نو هغه بې له شکه چي د صله رحمۍ بهترینه نمونه وه، هغه خپل ټول جائیداد او دولت په خپلو خپلوانو باندي ووېشه او پخپله یې خپل اولاد ته د هغې برابره پرېښوده او ددې خبري چي څومره ستاینه وسي نو لږ به وي. (خلافت او ملوکیت ۳۴۶صفحه).

خو د صله رحمۍ هیڅ حکم د خلافت له عهدې سره تعلق نه لاره، د صله رحمۍ د شرعي احکامو په تأویل کولو سره چي حضرت عثمان رضی الله عنه د خلیفه په څېر د خپلو خپلوانو سره کوم سلوک وکړ نو د هغې یوې برخي ته هم شرعا ناجایز نه سي ویل کېداي، ښکاره خبره ده چي په شریعت کي داسي کوم حکم نسته چي خلیفه دي کوم داسي وګړي ته منصب نه ورکوي چي هغه دي د هغه د کورنۍ یا خپلوانو څخه وي او نه هم د غنیمت د خمس په وېش کي یا د بیت المال څخه د مرستي د ورکولو په معامله کي کومه شرعي مطالبه موجوده ده چي د هغې څخه هغه رضی الله عنه خلاف تګ کړی وي.

او کومه تګلاره یا پالیسي چي حضرت عمر رضی الله عنه غوره کړېوه نو هم په شریعت کي داسي څه نه وه موجود چي په عثمان رضی الله عنه باندي یې لازمه وګرځوي نو په همدې خاطر هیڅکله په عثمان رضی الله عنه باندي دا الزام نسي واردېدای چي هغه په دغه معامله کي د جواز له حد څخه تېری کړی ؤ.

بله خبره دا چي آیا د تدبیر لمخي ترټولو صحیح پالیسي هماغه وه چي حضرت ابوبکر او حضرت عمر رضی الله عنهما د خپلو خپلوانو په هکله غوره کړېوه او کوم چي حضرت عمر رضی الله عنه خپلو امکاني ځایناستو ته وصیت کړی ؤ؟ او آيا ددې خبري په منلو کي هم دا تأمل کېدای سي چي حضرت عثمان رضی الله عنه چي د هغوی څخه بدله کومه پالیسي اختیار کړې وه هغه د تدبیر له اړخه نامناسبه هم وه او عملا هم ډېره زیانمنه ثابته سوه؟.

بې له شکه چي هغه ته ددې زیانونو اندازه نه وه چي وروسته ترې راپیدا سول او کوم احمق سړی به دغه ډول فکر وکړي چي عثمان رضی الله عنه کړي وه هغه یې په همدې ارادې سره کړي وه ترڅو همداسي بدي پایلي ترې وزېږي.

او دا ښکاره خبره ده چي په هغه وخت کي د افریقا ټولي فتحه سوی سیمي د مصر د والی د ولایت لاندي، د شام ټوله سیمه د دمشق د ولایت لاندي او عراق، آذربایجان، ارمینه، خراسان او فارس ټولي سیمي د کوفې او بصرې د ولایتونو لاندي وې، د حضرت عثمان رضی الله عنه په وخت کي داسي یو وخت هم راغی چي عمومي والي د عثمان رضی الله عنه د خپلوانو څخه ؤ او دا واقعیت دی چي ټول مخالف او موافق یې مني او هیچا هم داسي ندی ویلي چي په حقیقت کي داسي نه وه سوي.

خو ځینو روایاتو کي راغلي او ځینو کسانو استدلال هم کړی چي عثمان رضی الله عنه چي د خپلي کورنۍ کومو غړو ته دندي ور سپارلي وې نو د هغوی څخه ډیرو د حضرت عمر رضی الله عنه په وخت کي هم دندي او منصبونه درلودل.

او ځیني وګړی بیا دا استدلال کوي چي رسول الله ﷺ هم د قریشو خلګو ته لوی لوی منصبونه ورکړي وه ان تر دي چي د خلافت په معامله کي هغه ﷺ همدغو قریشو ته پر نورو باندي ترجیح ورکړې ده خو دا استدلال غیر صحیح دی، رسول الله ﷺ قریشو ته په دې خاطر ترجیح نده ورکړې چي هغه د هغه خپله قبیله وه بلکه هغه ﷺ پخپله د ترجیح لامل دا بیان کړی و چي په عربو کي د حمیر د قبیلې سیادت او مشري پای ته ورسېده او د قریشو سیادت یې پر ځاي پاته سو، اوس په نېکۍ او بدۍ دواړو کي له یوې مودې راهیسي همدوی د عربو مشران ؤ او عربو د همدوی قیادت مانه، په دې خاطر همدوی باید مخته راسي، کچیري رسول ﷺ د خپلوی په اساس څوک رامخته کړي ول نو د ټولو ترمخه یې باید بني هاشم رامخته کړي واي، لیکن د هغوی څخه یې یوازي حضرت علي رضی الله عنه یو وخت او بل وخت په ځینو منصبونو باندي وټاکه، حال دا چي هیڅوک هم دانسي ویلاي چي په بني هاشمو کي لایق او وړ کسان نه پیداکېدل، او بل دا چي رسول الله ﷺ ته خو د امت راتلونکي حالات معلوم وه یعني که دوې قبیلې که له یو بل سره پر قیادت باندي جنجال کوي او هره قبیله غواړي چي مشر دي د دوی له طرفه وي کچیري د دوی ترمېنځ سوله وکړاي سي او له یوې قبیلې څخه هم مشر ونه ټاکل سي بلکی مشر قریش وټاکل سي نو دواړي به پرې راضي وي.

همدارنګه ددې خبري څخه هم انکار نسي کېدای چي ډیرو هغو کسانو چي د حضرت عثمان رضی الله عنه په وروستي وخت کی یې ډېر اهیمت ترلاسه کړی ؤ د مکې د فتحي وروسته په اسلام مشرف سوي وه او هغوی ته د رسول الله ﷺ د خبرو اترو او تربیت او روزني څخه د ګټي د پورته کولو کم فرصت ترلاسه سوی ؤ؟

د پورتنۍ پوښتني ځواب به پدې شکل وکړو: په دې کی هیڅ شک نسته چي د حضرت ﷺ دا پالیسي نه وه او تر هغه وروسته حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه او حضرت عمر رضی الله عنه هم په دې مکلف نه وه چي دا خلګ دي په اسلامي ریاست کي د کار کولو څخه یو مخ بند کړل سي، حضرت نبي ﷺ او تر هغه وروسته دواړو شیخینو رضی الله عنهما د همدې کسانو ښه روزنه وکړه او په ټولنه کي یې د هغوی د جذب کېدو هڅي وکړې او د هغوی د استعداد موافق یې ترې کار هم واخیست.

خو دا نه د حضرت نبي ﷺ پالیسي وه او نه هم د شیخینو رضی الله عنهما چي د سابقین الأولین پر ځاي دي دا خلګ رامخته کړل سي، او د اسلامي ټولني او دولت د لارښووني او د کار فرماوو په ځاي دي دوی وټاکل سي، د حضرت نبی ﷺ او شیخینو رضی الله عنهما په وخت کي خو لومړی دوی په یوه ټینګ نظم کي رانغښتي وه چي په هغه کي کومه کمزورتیا نه وه موجوده او دا هم نه وه سوي چي د خلافت د مهمو ځایونو په ورکولو دي توازن لمېنځه ولاړ سي. که څه هم دوی په خپل ځان کي ډېر ښه استعداد او لیاقت لره.

حضرت عثمان رضی الله عنه تر ۱۶-۱۷ کلونو پوري په پرلپسې توګه د یوه ولایت د والي په توګه پرېښودل په شرعي توګه نارواه نه وه مګر د سیاسي تدبر له اړخه نامناسبه وه او دا هم زه نه وایم چي د کوم جرم او خطا پرته دي یې حضرت معاویه رضی الله عنه معزول کړی وای، همدومره خبره بس وه چي د هرڅو کالو وروسته د هغه بدلون د یوه ولایت څخه بل ولایت ته کېدای نو پدې خاطر به هغه په یوه ولایت کي دومره نه ځواکمن کېدلای چي یو وخت دي د مرکز په مقابل کي توره را اخیستل او راپورته کېدل ورته ممکن سي، خو موږ نور څه نه پکښي وایو دا د حضرت عثمان رضی الله عنه خپل اجتهاد ؤ.

دریم اعتراض : د بیت المال څخه د خپلوانو سره د مالونو د ورکړي په اړه مودودي صاحب بد نیت لري.

د دریمي نیوکي ځواب : همدې نیوکي ته مولانا مودودي صاحب داسي ځواب وايي: هغه څه چي حضرت عثمان رضی الله عنه د بیت المال څخه د خپلو خپلوانو سره د مرستي په معامله کي کړې پر هغې هم د شرعي اړخه د کومي نیوکي ځاي نسته. معاذالله هغه د الله ﷻ او د مسلمانانو په مالونو کي کوم خیانت نه ؤ کړی خو په دې لړ کي هم د هغه کړنلاره د تدبیر له اړخه داسي وه چي د نورو د شکایت کولو پرته پاته نه سوه، محمد بن سعد په طبقاتو کي د امام زهري رحمه الله دا وینا را اخیستې ده: ((د حضرت عثمان رضی الله عنه د خپل حکومت په اخري ښپږو کلونو کي خپلو خپلوانو او د کورنۍ وګړو ته د حکومت ستري دندي ورکړې او مروان ته یې د مصر خمس (پنځمه برخه) د افریقا د غنیمت د مالونو پنځمه برخه چي د مصر د ولایت له اړخه را لېږل سوې وه ولیکل او خپلو خپلوانو ته یې مالي عطاء ورکړه او په دې هکله یې دا تأویل وکړ چي دا هغه صله رحمي ده چي الله ﷻ یې حکم کړی دی هغه د بیت المال څخه پیسې هم واخیستې او قرض یې هم واخیست او ویې ویل چي حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه او حضرت عمر رضی الله عنه په دې مال کي خپل حق پرې ایښی ؤ او ما هغه واخیست او د خپلو دوستانو ترمېنځ یې ووېشه چي همدغه کار خلګو خوښ نه کړ.))

امام زهري رحمه الله د حضرت عثمان رضی الله عنه سره په نژدې وختونو کي ژوند کړی دی او د محمد بن سعد وخت هم د امام زهري رحمه الله سره په نژدې وختونو کي دی.

حضرت عثمان رضی الله عنه پخپله هم په یوې غونډه کي چیري چي حضرت علي، حضرت سعد بن أبي وقاص، حضرت زبیر، حضرت طلحه او حضرت معاویه رضی الله عنهم ټول ناست ؤ او د هغه په مالي عطاوو باندی نیوکي تر څېړني لاندي وې، د خپلي دغي کړنلاري څرګندونه داسي کړېوه: زما څخه دواړو مخکنیو خلفاؤ په خپلو ذاتونو، کورنیو او خپلوانو په معامله کي سختي کوله خو رسول الله ﷺ خپلو خپلوانو ته مال ورکاوه، زه د یوې داسي کورنۍ څخه یم چي د هغې وګړي د ډېر لږ معاش خاوندان دي په دې خاطر ما د هغوی د دغه خدمت په بدل کي چي زه یې دې حکومت ته کوم د هغه مال څخه روپۍ راخیستي دي او زه داسي بولم چي ما ته د داسي کولو حق سته، کچیري تاسي دا غلط ګڼی نو د هغه پیسو د بیرته درکولو پرېکړه وکړئ زه ستاسي خبره منم، ټولو وګړو وویل چي تا دا خبره بلکل درسته وکړه بیا موجوده خلګو وویل چي تا عبدالله بن خالد بن اسید او مروان ته روپی ورکړي دي د هغه وینا وه چي مروان ته پنځلس زره او ابن اسید ته پنځوس زره روپۍ ورکړل سوي دي هماغه وه چي دغه رقم یې له هغو دواړو څخه بیرته واخیسته او بیت المال په خزانه کي جمع کړل سول او حاضرین خوشحاله له مجلس څخه پورته سول. (الطبري ۳ ټوک ۳۸۲،ابن الاثیر ۳ ټوک ۷۹ مخ، ابن خلدون تکمله دویم ټوک ۱۴۴ مخ).

هغه خبره چی ددې روایاتو څخه رابرسېره کیږي داده چي حضرت عثمان رضی الله عنه چي خپلو دوستانو ته د پیسو په ورکړه کي کومه کړنلاره اختیار کړې وه هیڅکله هم د شرعي جواز د پولو څخه بېرون نه وه هغه چي څه واخیستل هغه یې یا د مملکت د رئیس په توګه د خپل خدمت حق واخیست او بیا یې هغه د خپل ذاتي استعمال پر ځاي پر دوستانو ووېشه یا یې د بیت المال څخه قرض واخیست او ور ئې کړ چي د هغې د بیرته ورکولو مسئولیت دده پر خپله غاړه ؤ او یایې د خپل فکر پر بنسټ د خمس مال ووېشه چي د هغې لپاره تفصیلي لیکل سوې شرعي ظابطه نسته.

څرګنده ده چي که د حضرت ابوبکر صدیق او حضرت عمر رضی الله عنهما په څېر یې د خپلو خپلوانو څخه اخوا نورو خلګو سره دومره ښېګڼه او فیاضي کولای نو هیچا به هم پرې هیڅ ډول نیوکه نه واي کړې خو د وخت د خلیفه په حیث د خپلو خپلوانو سره دومره فیاضي د تهمت موضوع وګرځېده، حضرت ابوبکر صدیق او حضرت عمر فاروق رضی الله عنهما په همدې خاطر خپل ځانونه د هر ډول شک او شبهې څخه د خوندي پاته کېدو په خاطر په خپلو ځانونو هم سختي وکړه او خپل دوستان او خپلوان یې هم د هغه ډول فیاضیو څخه بې برخي کړه چي د نورو خلګو سره یې کولې، حضرت عثمان رضی الله عنه ددغه ډول احتیاط څخه کار وانخیست او د نیوکو هدف وګرځېد.

نور بیا …..

تبصره وکړئ

avatar
  ګډون وکړئ  
خبرتیا غوښتل د