نظــر

هفتاد سالگی ناتو ؛ تاریخ، واقعیت ها و چالش ها

حبیبی سمنگانی

ناتو یا سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (North Atlantic Treaty Organization) در ۴ اپریل سال جاری میلادی هفتاد ساله شد. این سازمان و همبستگی نظامی در سال ۱۹۴۹ میلادی با ائتلاف دوازده کشور غربی (امریکا، بریتانیا، فرانسه، هلند، بلژیک، لوکزامبرگ، کانادا، دانمارک، ایسلند، ایتالیا، نروژ و پرتغال) و با تلاش های هری ترومن ( ۳۳مین رئیس جمهور امریکا) در واشنگتن، پایتخت ایالات متحده امریکا بنیانگذاری شد. اکنون این پیمان با داشتن ۲۹ اعضا (۲۶ عضو از اروپا، ۲ عضو از امریکای شمالی و ۱ عضو از اوراسیا) ، بزرگ ترین سازمان نظامی در جهان است. چنانچه مایک پمپئو، وزیر خارجه امریکا در سخنرانی اش در مراسم ۷۰مین سالگرد تاسیس ناتو گفت که : «شش اقتصاد بزرگ و فعال جهان، عضو ناتو هستند».

سازمان ناتو در حالی پایه گذاری شد که چهار سال از پایان جنگ جهانی دوم گذشته بود، اما غربی ها از سیاست توسعه خواهی و تهاجمی اتحاد جماهیر شوروی و کمونیسم سراسیمه بودند. ایستادگی در برابر کمونیسم و مقابله با تهاجمات نظامی کمونیست ها، سبب ایجاد پیمان ناتو شد. بلاک شرق (کمونیست ها) نیز در سال ۱۹۵۵م پیمانی را بر ضد ناتو بنام «پیمان ورشو» با عضویت ۸ کشور کمونیستی و به سرکردگی شوروی پیشین ایجاد کردند. اما با شکست کمونیست و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، پیمان ورشو نیز در سال ۱۹۹۱م منحل گردید.

اکنون بر علاوه از روسیه، تقریباً تمام کشورهای که اعضای پیمان ورشو بودند، به ناتو پیوسته اند. مثلا جمهوری چک (چکسلواکی پیشین)، هنگری، پولند، بلغاریا، استونیا، لاتویا، رومانیا و البانیا. نیز بعضی از کشورهای که به جنبش عدم تعهد وابسته بودند (یعنی کشورهای که نه در بلاک شرق بودند و نه در بلاک غرب) الان عضو ناتو هستند، مثلا کرواسی و مونته نگرو.

ترکیه به حیث نخستین کشور اسلامی از سال ۱۹۵۲م به این سو عضو پیمان ناتو است. البانیا به عنوان دومین کشور اسلامی در سال ۲۰۰۹م عضو پیمان ناتو شد. بوسنی و هرزگوین سومین کشور مسلمان نشین است که از سال ۲۰۱۰م به این سو برای عضویت پیمان ناتو دست و پا می زند، اما هنوز موفق نشده است. اصلا کشوری که عضو اتحادیه اروپا باشد و شرایط عضویت پیمان ناتو را قبول بکند می تواند عضو ناتو گردد. اما بوسنی و هرزگوین هنوز نتوانسته است عضویت اتحادیه اروپا را بدست آورد (قابل ذکر است که ۴۰ در صد جمعیت بوسنی و هرزگوین را مسلمان ها تشکیل می دهند).

ماده پنج پیمان ناتو، قلب این پیمان خوانده می شود. به اساس این ماده ؛ «حملهء مسلحانه بر یکی از کشورهای عضو، حمله علیه همه کشورهای عضو شمرده می شود و سایر اعضا در صورت لزوم دید باید آن عضو را با نیروهای مسلح کمک کنند». امریکا پس از واقعه ۱۱ سپتمبر، با استفاده از این ماده تمام اعضای ناتو را به سوی افغانستان سوق داد، در حالیکه امریکا تا هنوز نتوانسته است اسنادی را ارائه بکند که حملات یازده سپتمبر در افغانستان سازماندهی شده باشد و یا حد اقل یک فرد افغان دران حملات شریک بوده باشد. سپس امریکا تنها به بهانه اینکه صدام حسین سلاح های کشتار دست جمعی دارد، ناتو را شامل جنگ عراق نیز ساخت. اما بعدا ثابت شد که این بهانه نیز محض بهانه ای بود برای تباهی عراق. چنانچه تونی بلر (صدر اعظم پیشین بریتانیا و از متحدان اصلی جورج بش) در سال ۲۰۱۵م در مصاحبه با سی ان ان گفت : «خاطر اشتباهاتی که در جنگ عراق داشتم و بر اساس اطلاعات غلط تصمیم به حمله به این کشور گرفتیم معذرت خواهی می کنم»

اگر چه مقر یا دفتر مرکزی سازمان ناتو در بروکسل پایتخت بلژیک است، اما در واقعیت امریکا نقش محوری درین سازمان دارد. ظاهراً تمام اعضای سازمان ناتو در تصامیم این سازمان رای مساوی دارند و حتی کشورهای کوچکی مثل البانیه و ایسلند نیز حق ویتو دارند. اما در حقیقت، این امریکا است که مسیر ناتو را تعیین می کند و ناتو را طبق سیاست ها، پالیسی ها و استراتژی های خود به پیش می برد. به الفاظ دیگر، سائر کشورهای عضو ناتو دنباله رو امریکا هستند و از خود ابتکاری ندارند.

ناتو پس از فروپاشی و ناکامی کمونیسم، از دو دهه به این سو با استفاده از شعار «مبارزه با تروریسم) در برابر مسلمان ها و کشورهای اسلامی صف بسته است و به سرکردگی امریکا بر افغانستان و عراق یورش های مسلحانه برده است. ناتو درین دو دهه اخیر و به ویژه در مبارزه با «تروریسم» جز دنباله رویِ امریکا هیچ عملکرد جداگانه و مستقلانه ای از خود نشان نداده است. از همینست که مسلمان ها ناتو را به حیث «لشکر صلیبی» می شناسند.

پس ازینکه هفت دهه از ایجاد پیمان ناتو می گذرد، این سازمان حالا چین، روسیه و تروریسم (یعنی مسلمان ها) را حریفان بزرگ خود می داند. چنانچه مایک پنس، معاون رئیس جمهور آمریکا در جریان سخنرانی در مراسم هفتادمین سالروز تشکیل ناتو، چین را مهمترین چالش پیش روی ناتو در دهه آینده دانست. همچنان وزارت دفاع امریکا همواره روسیه را متهم می کند که در پی از بین بردن پیمان اتلانتیک شمالی (یعنی ناتو) است. تنش های شرق اروپا مثلا کشمش های اوکراین و الحاق جزیره کریمه به روسیه، بیانگر اینست که ناتو و روسیه رسما با هم دست و گریبان اند. هر چه موضوع «تروریسم» یعنی سرکوبی اسلام و مسلمان ها هنوز هم در صدر برنامه های ناتو قرار دارد.

ناتو دو گونه مصارف مالی دارد، مستقیم و غیر مستقیم. مصارف مستقیم آن هم دو بخش دارد، ملکی و نظامی. مصارف مستقیم ناتو در سال جاری میلادی ۱.۶۵ ملیارد دالر تصویب شده است (۲۵۰ ملیون دالر در بخش ملکی و ۱۴۰۰ ملیون دالر در بخش نظامی) . امریکا ۲۲ در صد مصارف مستقیم این سازمان را می پردازد.

مصارف غیر مستقیم ناتو در سال ۲۰۱۸م یک تریلیون دالر (هزار ملیارد دالر) بود. مصارف غیر مستقیم ناتو عبارتست از هزینه های نظامی (بودجه های دفاعی) کشورهای عضو ناتو. اصلا ناتو جز طیارات کشفی دیگر هیچگونه سلاح و تجهیزات نظامی از خود ندارد. بلکه اعضای ناتو عند الضرورت مکلف هستند که کشتی ها و طیاره های جنگی، میزایل و حدود ۳ ملیون نظامیان خود را در اختیار این سازمان بگذارند. لهذا هزینه های نظامی کشورهای عضو ناتو در حقیقت مصارف غیر مستقیم ناتو به حساب می رود.

اعضای ناتو در سال ۲۰۱۴م به توافق رسیده بودند که تا سال ۲۰۲۴م باید هر عضو ناتو مصارف نظامی خود را حد اقل به ۲ در صد تولید ناخالص داخلی خود برساند یعنی بودجه نظامی هیچ عضو ناتو باید کمتر از دو در صد تولید ناخالص داخلی آن نباشد، قابل ذکر است که امریکا تقریباً چهار در صد تولید ناخالص داخلی خود را در بخش نظامی هزینه می کند و از میان یک تریلیون دالر (که مجموع مصارف غیر مستقیم ناتو در یکسال می شود) حدود ۷ صد ملیارد دالر آن را تنها امریکا هزینه می کند.

از همینست که دونالد ترامپ در کمپاین های انتخاباتی و سال های ریاست جمهوری اش همواره ناتو و کشورهای عضو این پیمان را آماج نقدهای تند قرار داده است. ترامپ می گوید که ۸۰ الی ۹۰ در صد مصارف ناتو را امریکا به تنهایی هزینه می کند، در حالیکه (به باور ترامپ) سود بیشتر از ناتو را اروپا می برد، گویا ناتو است که اروپا از دست روسیه آرام است. ترامپ از آلمان نام برد که تنها یک در صد تولید ناخالص داخلی خود را در بخش نظامی خرج می کند.

آمار های رسمی سال ۲۰۱۷م نشان می دهد که تنها ایالات متحده، بریتانیا، استونی، یونان، پولند و رومانیا شش کشوری هستند که دو یا بیش از دو در صد تولید ناخالص داخلی خود را در عرصه نظامی صرف می کنند. اما اعضای بزرگ این سازمان همچون آلمان، فرانسه، ایتالیا، هسپانیا، کانادا و ترکیه هنوز به این هدف نرسیده اند و شاید اراده هم ندارند که برسند (مثلا آلمان تصمیم دارد که بودجه دفاعی خود را تا سال ۲۰۲۳م به ۱.۲۳ در صد رشد بدهد، یعنی بسیار پایین تر از دو در صد). این مشارکت ضعیف مالی آلمان و دیگر کشورهای اروپایی برای ترامپ قابل تحمل نیست و سبب مشاجره میان اروپایی ها و دولت کنونی امریکا شده است.

اگر چه استولتنبرگ (منشی عمومی ناتو) در مراسم ۷۰مین سالروز تاسیس این سازمان، ناتو را «دیرپا ترین بلکه موفق ترین ائتلاف در تاریخ» خواند و این دعوای او شاید چندان دور از واقعیت هم نباشد. اما واقعیت دیگری اینست که امروز ناتو چالش های زیادی بر سر راه دارد. مثلا :

این اعتراض از سه دهه به این سو مطرح می شود که پس از شکست کمونیسم و فروپاشی شوروی، دلیلی برای ابقای این سازمان نمانده است. از همینست که بعضی کشورهای اروپایی که در عین حال عضو ناتو هم هستند اکنون چندان اهمیتی به این سازمان نمی دهند.

دوم اینکه سیاست و حوائج کشورها با گذشت زمان تغییر می خورد، مثلا ترکیه در حالیکه عضو ناتو است قرارداد خرید موشک های ضد هوایی «ایس ۴۰۰» را با روسیه امضا کرده است و این سببِ تنش میان امریکا و ترکیه شده است. همچنان تمام اعضای ناتو نمی توانند برای منافع امریکا و بعضی کشورهای دیگر در برابر چین که دومین اقتصاد بزرگ جهان است موقف بگیرند.

سوم اینکه اصرار و پافشاری امریکا بر اعضای ناتو برای افزودن بودجه نظامی شان، در حالیکه هر یکی ازین کشورها از خود مشکلات و ترجیحات مختلف اقتصادی دارند، اعضای ناتو را در دوراهی قرار داده است. از همینست که بعضی کشورهای اروپایی هشدارها و اخطارهای دونالد ترامپ را نادیده گرفته، خشم ترامپ را بیشتر ساخته اند.

ناتو با چالش های دیگری نیز رو برو است که دامنهء کوتاه مقاله، اجازه تفصیل آن را نمی دهد. البته ؛ نکتهء مهم تر و واقعیتی بالاتر از همه واقعیت ها اینست که شکست امریکا و ناتو در افغانستان استعداد و توانایی این سازمان را به شدت خدشه دار ساخته است. مقاومت تاریخی افغان ها در برابر این سازمان غول پیکر سبب شد که روسیه نیز جرات ایستادگی در برابر این سازمان بکند. حالا اعضای ناتو به این فکر هستند که با همه توانایی که به خرج دادند نتوانستند در یک کشور تهیدست همچون افغانستان به پیروزی نهایی برسند. در حالی که آن ها همکاری های چندین کشورهای متحد ناتو را نیز در افغانستان با خود داشتند.

حاصل اینکه کشمکش های اروپا و امریکا، نیرو و نفوذ روز افزون روسیه و چین و شکست ننگین در افغانستان و عراق، سوال های زیادی را در مورد آینده و سرنوشت ناتو پیدا کرده است.

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x