اقتصادنظــر

په برېښنایي بانکوالۍ کې خطرونه او د مدیریت اصول یې

عبدالجبار وحدت

مقدمه:
سنتي بانکداري د سنتي ټولنې لپاره د انطباق وړ وه ، مګر نن ورځ د ټولنې غوښتنې متفاوتې شوې دي او هر څه د بدلون په حال کې دي ، نن ورځ بانکي فعالیتونه په انلاین ډول تر سره کېږي او د مشتریانو غوښتنو ته هم تر ډېره په انلاین بڼه ځواب ویل کېږي ، ATM ,Master Card, Debit Card, Credit Card د الکترونیکي بانکداري هغه وسایل دي چې نن سبا د نړۍ په هر ګوټ کې ګټه ترې پورته کېږي ، ټکنالوژیکي پرمختګونو د بانکوالي بڼه په یو مخیز ډول تغیر کړه او لا یې تغیروي ، خو سره له دې ګڼو اسانتیاوو الکترونیکي بانکداري یو ډول خطرات هم له ځان سره لري ، چې باید وپېژندل شي، تحلیل او تجزیه شي او د حل لارې یې ولټول شي ،چې په دې بحث او څپرکې کې به لنډه ، مګر جامع کتنه ورته ولرو.

په برېښنایي بانکوالي کې د خطر تعریف:
دلته له خطر څخه منطور هر ډول واقعه یا پېښه ده ، کومه چې په بانکي پانګه یا عایداتوباندې منفي اغېز ولري ، له یو لورې چې د ورکړو د حجم زیاتوالي خطر زیات کړی دی ، مګر له بل لورې په دې معاملاتو باندي جدي کنټرول د خطر سلنه کمه کړې ده.په نړۍ کې د نوي ټکنالوژي او مالي بازارونه په چټکي سره وده د دې باعث شوې ده چې زاړه او پخواني سیستمونه ناکاره راوپېژني ، نو په همدې اساس د درېیمې نړۍ هیوادونو لپاره یوه بهترینه لار داده چې په پولي معملاتو کې د پرمختللي بانکي سیستم څخه ګټه پورته کړي او همدارنګه یې منظم ډول خطرات کنټرول کړي.په الکترونیکي بانکداریو کې د خطر تر ټولو زیات امکان د سیستم هک کول، ویروس وهل او د سیستم له کاره لوېدل دي چې په لویه کې عملیاتي خطر سره اړه پیداکوي چې بانکونه باید ورته متوجه وا وسي.

په الکترونیکي بانکداري کې د خطر ډولونو پېژندنه:

په مالي بازارونو کې د خطر اته اصلی فکتورونه موجود دي چې بانکونه له هغه سره مخامخېږي:

1.       اعتباري خطر credit risk

2.      ناحیه یی /هیوادنی خطر Country risk

3.       د نرخونو د نوسان خطر Transfer risk

4.       بازار خطر Market risk

5.      نقدي خطر Liquidity risk

6.      عملیاتي خطر Operation risk

7.      قانونګذاري خطر legislation risk

8.       د شهرت خطر Reputation risk

په غالب ګومان چې دا نوي موضوع ده ، یوازې د مالي الکترونیکي خدماتو پرمټ دې خطرونو شدت پيدا کړی، مالي مؤسسات او بانکونه عمومات په مستقیم ډول د دوه ډوله خطرونو سره ډېر مخ کېږي چې اعتباري او نقدوالي خطر دی چې ځینې مهم یې لاندې په لنډ ډول واضح کوو:

1-  نقدي خطر:
د بانک هغه نقدي ناتواني په ګوته کوي ، کومه چې د نقدو پیسو ورکړې په وخت کې د مشتریانو سره رامنځته کېږي ،چې دا ډول خطرات د مختلفو ډولونو سره وابسته کېږۍ چې بانکونه هغه تحمل کوي لکه؛ د قرضونو د بیا ورکړې ناتوانایي ، د مالي تامین په خاطر د نغدو پیسو نه عرضه کول ، بانک معمولا  هغه وخت ورسره مخامخېږي کله چې په لنډ مهاله معاملاتو کې د کسر سره مخامخ شي ، همدارنګه کېدی شي دا خطر په سیستماتیک خطر باندې هم بدل شي، چې سیستماتیک یو داسې خطر دی چې نه یوازې دوه لورې تر اغېز لاندې راولي، بلکې درېیم لوری یا شبکه هم په یو ډو تر اغېز لاندې راولي.

2-  عملیاتي خطر :  یاد خطر د عملیاتي غلط سیستم یا د ماهري کارګرانو نه شتون له وجې رامنځته کېږي چې په ۲۰۰۵ کال کې په امریکا کې ۴۲ سلنه لویو  مالي مؤسساتو د ۲،۵ تر ۵۰۰ میلیون ډالرو پورې  د اطلاعاتي ټکنالوژي باندې د دې لپآره پانګونه وکړه ، تر څو خطر مدیریت کړي.

په الکترونیکي بانکداري کې د خطر مدیریت اصول:
ټکنالوژي او نوښت  د بانکونو چارو په کیفي کولو کې خورا لوی لوبولی ، چې د بانکونو تر منځ یې سیالي هم شدیده کړي اود سیالۍ شدیدوالي یو ډول خطرات هم زېږولي چې دلته به د همدغو خطراتو د مدیریت په اصولو لنډ بحث ولرو.

د Basle کمېټې راپور په بانکونو کې د خطر مدیریت په باب کې د څوارلسو کلیدي اصولو بیانونکی دی ، چې کړلی شي په بانکونو کې د بانکونو  د نویو خطراتو د مخنیوي په پار اغېزناک ثابت شي چې دلته دا اصول په دې دریو پراخو محورونو کې رانغاړو:

1-مدیریت اومدیره هیات
2ايمني‌کنترول                                                                                                                         د 3شهرت خطر کنټرول

مدیریت اومدیره هیات مراقبت

لومړی اصل دا دی چې د الکترونیکي بانکداري په چارو باندې د مدیریت  او حسابداري د غوره او موثر سیستمونو پر مټ جدي مراقبت کېږي او هر څه د یو ټاکلې سیستم په اساس ارزول کېږي، حتی د خطر مدیریت یوه ځانګړې مدیریتي څانګه لري ، په همدې اساس خطرات مدیریت کوي.

دوهم اصل دایمني کنترول په پار د یو فرایند ایجاد:
چې د ایمني کنټرول لپاره یو ځانګړي پالیسي ترتیبېږي او د ځینو پېښو احتمالي خطرات وار له مخه په کې په ډاګه شوي وي ، بانک همدغه پالیسي تصویبوي او په همدې اساس د خطرونو مخنیوی کوي.

درېیم اصل د دقیق او جامع مدیریت  لپاره د درېیم شخص سره وابستګي:

بانکونه د مدیره ارشد هیت پرمټ یوه پالیسي جوړوي او د دوامدار مدیریت لپاره د بانکونو څخه د بېرونیو منابعو یا درېیم شخص سره وابستګي کوي  او هغه د الکترونیکي بانکداري پشتیباني کوي.

نو په دې اساس ارشد مدیران او مدیره هییت د موثر رول په لوبولو سره مسؤل دي ، تر څو د خطراتو مخنیوی وکړي او د ستراتیژیکو او شفافو پرېکړو په اساس داسې تصامیم ونیسي ، تر څو بانک له  احتمالي خطرونو وژغوري

ایمني کنټرول(اصول ۴ تر ۱۰)

۴ اصل: د الکترونیکي بانکونو د هویت تثبیت: بانکونه د مناسبو تدابیرو په مټ هغو مشتریانو چې الکترونیکي او انټرنټي بانکي معملات کوي ، خوښوي باید د دوی هویت په تمامه مانا دقیق مالوم کړي ، بیا د معاملاتو اجازه ورکړي.

۵ اصل د الکترونیکي بانکداري د معاملاتو ټولو ډولونو د حسابرسي مسؤلیت منل

بانکونه باید د حسابرسي مسؤلیت منونکي وو اوسي ، تر څو موجوده خطرات هره ګړئ محاسبه او وکتل شي.

۶ اصل د دندو د تفکیک او وېش د اطمنان اړوند مناسب تدابیر نیول

بانکونه باید دا ډاډ حاصل کړي چې وظایف د بشپړ تخصص په اساس وېشل شوي، تر څو په راتلونکې کې دعملیاتي خطر څخه په امان و اوسو.

 

۷ اصل: د الکترونیکي بانکداري نظام په داخل کې د جوازونو په صدور باندې کنټرول

بانکونه باید د جوازونو په  صدور باندې بشپړ کنټرول ولري ، دا به د خطر د کموالي په برخه کې اغېزناک ثابت شي.

۸ اصل د معاملاتو ، سوابقو او الکترونیکي بانکداري د اطلاعاتو توحیدول

بانکونه باید ډاډ حاصل کړي چې د اطلاعاتو په یکپارچګي کې یې رول لوبولی او هرڅه د یوې واحدې مرجع له لورې صورت نیسي.

 

۹ اصل: په الکترونیکي بانکوالي کې د حسابي روڼتیا او شفافیت رامنځته کول

بانک باید دا ډاډ هم حاصل کړي چې د الکترونیکي بانکوالي په داخل کې حسابونه په پوره شفاف ډول سره تصفیه کیږي.

۱۰ اصل: د بانک د کلیدي اطلاعاتو محرم ساتل

بانک باید د بانک کلیدي  اطلاعاتو د ساتلو لپاره مناسب سیستم او طرحه ولري، تر څو یې خوندي وساتي او محرمیت ېې په تمامه مانا حفظ وي . محرمیت پدې مانا چې مالومات باید یوازې د بانک لپاره وساتل او و کارول شي او د غیرمجوزو سرچینو په واسطه و نه کارول شي د مالوماتو د غلطې استفادي په صورت کې بانکونه د شهرتي او حقوقي( قانوني) خطر سره حتما مخامخېږي.

شهرتي او قانوني خطر مدیریت (۱۱- ۱۴ اصول)

۱۱ اصل: الکترونیکي بانکوالي مناسبو خدماتو خبراوی

بانکونه باید ډاډ حاصل کوي چې کافي اطلاعات یې د خدماتو اړوند په ویب سایټ کې موجود دي ، تر څو مشتریانو ته بالقوه اجاره ورکړي چې د  الکترونیکي بانکداري د کارولو اړوند کافي مقررات زده او راډونلوډ کړي.

۱۲ اصل د مشتریانو د اطلاعاتو د شخصي حریم  ساتنه

د مشتریانو د خصوصی حریم ساتل  د بانکونو اساسي دنده ده ، بانک باید د مشتري مالي مالومات له هیڅ چا سره په هیڅ دلیل شریک نه کړي ، د دې مالوماتو شریکول به بانک د شهرتي او حقوقي خطر سره خامخا مخ کړي.

۱۳ اصل: ظرفیت جوړونه

ظرفیت جوړونه ، لوړونه ، په کار کې دوام او د اضطراري حالت لپاره برنامه جوړونه د الکترونیکي بانکداري لپاره یوه اړنیه چاره ده ،چې باید تر سره یې کړي

۱۴ اصل حوادثو ته د ځواب په پار برنامه جوړونه

بانک باید د غیر مترقبه خطراتو د کنټرول او یا مخنیوي په پار لازمې برنامې تدوین وکړي او یا یې ولري ، تر څو د پېښو د واقع کېدو په وخت  کې لکه ( داخلي او خارجي حملې ) وکړلی شي د خطر اغېزې کمې کړي او په هغه بر لاسي شي.

په  اسلامي بانکداري کې خطر:
د نړۍ په سراسر کې بانکداري، د هېوادونو په اقتصاد کې د یو مهم ارګانپه حیث پېژندل شوې ده ، او هغه په دې دلیل بېلابیل، مالي و اعتباري او مهم اقتصادي خدمات وړاندې کوي.

سره له دې چې اسلامي بانکداري د سود له ټولو ډولونو ، دوکې ، غرر او قمار څخه پاکه ده او د سود نرخ خطر ته ورته خطرونو څخه خوندي ده ، خو بیا هم یو ډول خطراتو سره هرومرو مخ کېدونکې ده چې عبارت دي له :

اعتباري خطر:
دا یوه اهمه موضوع ده چې اعتبار په مشارکت او مضاربت دواړو کې خورا اړین دی ، چې باید د لازمو وثیقو په تر لاسه کولو سره یو شخص د اعتماد وړ بلل کېږي او په کاروبار کې شریکېږي ، او له نېکه مرغه جې د نورو بانکونو په نسبت په اسلامي بانکداري کې اعتباري خطر هم کم واقع کېدونکی دی ، باید یادونه وشي چې د سیاستوالو او دولتي مسؤلینو په  لاسوهنې سره کوم چې د بانک په مدیریتي سیتسم کې وي ، اعتباري خطر زیاتېږي

عملیاتي خطر:
سره له دې چې له سود پرته بانکي نظام د خپلو خاصو ځانګړنو په لرلو سره د کم عملیاتي خطر سره مخ کیږي ، چې په اسلامي بانکي نظام کې د عملیاتي خطر د زیاتوالي اساسي عوامل په لاندې ډول دي:

1: د اسلامي معملاتو او عقدونو په تر سره کولو کې د کار کوونکو عدم تخصص ، یا نا کافي پوهه

2: د مالي اسلامي  اصولو مطابق د جامع نرم افزارونو یا کمپیوټري سیستمونو نشتوالی

3: مالي قراردادونو باندې  د کنټرول یو جامع سیستم نشتون

نقدوالي خطر(Liquidity Risk)

اسلامي بانکداري د نغدو پیسو نه شتون په صورت کې د دې اجازه نه لري چې له نورو بانکونو څخه په سود یوه اندازه پور واخلي او په همدې اساس د نغدوالي خطر سره ډېر مخ کېږي ،چې پدې بانکونو کې ممکن له نورو لارو څخه ګټه پورته کېږي.

د قیمت خطر(Price Risk)

دا خطر د دارایي د قیمتونو د شدید تغیر او نوساناتو له وجې رامنځته کېږي  چې د قیمتونو عدم ثبات  د زیات خطر سبب کیږي.

د اچې بانکونه ډېری وخت د نغدي خطر سره سره مخامخېږي چې دلته به د نغدي مدیریت ځینې اقسام بیان کړو:

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
1 Comment
زړو
نویو ډیرو خوښو شویو
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
طاهر ثابت

بیان سوی خطرونه دعام بنکونو هم دی. هغه چه ډیر مهم دی هغه دسرمایی ساتنه او دغلا امکان دی چه غله یی له بانکونه په پټه باسی او یا دخلکو هویت غلا کوی، او یا دخلکو الیکترانیک اوزار په خپله ګټه استعمالوی (Personal account hacking. بل مهم خطر د مردارو پیسو پریمنځل او د غیرمحدودو نغدو پیسو انتقال دی او یا ددښمن خلکو تمویلول دی. کلک نظارت او قوی بانکی نظام ددی مخه نیولای سی. دا جه نن سبا خلک هوښیار سوی او بانکونه قوی نرم اوزارونه استعمالوی دغلا امکانات کم لیدل کیږی. داسی اټکل وهل کیږی چه یوه ورځ… نور لوستل »

Back to top button
1
0
ستاسو نظر مونږ ته دقدر وړ دی، راسره شریک یې کړئx