نظــر

تمدن چیست و متمدن کیست؟ (قسمت سوم)

نويسنده: محمود احمد نوید

… اما نباید فراموش کرد که گوهر اسلام بر اساس پاکی ها و جذب فطرت ها و استعدادهای سالم گذاشته شده است و همواره با وجود کمی و کاستی های فراوان در برهه ی از تاریخ در خلال روند رو به رشد و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی بازهم هرگز از اصل تمدن اسلامی چیزی کاسته نشده است و اساس تمدن اسلامی که ریشه در تاریخ دارد هیچگاهی از شکوفایی و بالندگی شایسته شان و منزلت خود، دور نشده است و هر زمانی که بشریت پویا به آثار ارزشمند تمدن اسلامی در گوشه و کنار جهان هستی نگریسته جز تحسین و شاباش چیزی نگفته و از هنرنمایی های پرسلیقه و سراسر عشق و مهر مسلمانان در آثار باستانی از تعجب و شگفتی انگشت به دهان مانده است.

در لابلای صفحات زرین تاریخ می خوانیم که اخلاق و معاشرت مسلمین در توسعه و گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی در جهان، نقش به سزایی داشته است؛ یعنی مسلمانان در برهه ای از تاریخ با تاسی کامل از قرآن شریف و عمل به سنت های نورانی نبی مکرم اسلام – صلی الله علیه و سلم – با ارایه اخلاق زیبا و معاشرت پاکیزه با جامعه بشری ابتداء، قبل از ترویج فرهنگ، عنعنات و تمدن غنی اسلامی، سعی نموده اند دنیا را شرمنده اخلاق اسلامی و حسن معاشرت شان بنمایند؛ آنها با رویکرد این تعامل زیبا در دل و قلب بشریت جا باز نموده و قبل از آموزش تمدن اسلامی قلب های مردم را بسوی زیبایی و جذابیت های اخلاقی فرا خواندند؛ آنگاه با فطرت سالم و اعتماد به نفس کامل در مسیر شکوفایی استعداد ها و تمدن بشریت در چوکات شریعت مقدس اسلام گام برداشتند و خیلی زود به عناصر برجسته و استثنایی تبدیل شدند که در همه چیز بر دیگر اقوام و ملیت هاف جوامع و فرهنگ ها، فائق آمده و باعث عزت اسلام و سربلندی مسلمین در ادوار مختلف تاریخ گشتند.

همانطور که قبلا نیز اشاره شد در باره کلمه تمدن مقوله های زیادی تعریف می شود اما مهمترین شاخصه های تمدن : علم، صنعت، اخلاق، فرهنگ اجتماعی و … می باشند که ما مختصرا این موضاعات را از نگاه اسلام، به بحث و بررسی می گیریم اما پیش از ورود به موضوع باید به این حقیقت اذعان کرد که متمدن ترین قوم، مخصوصا بعد از ظهور دین مقدس اسلام، مسلمانان می باشند که به تمام جوانب زندگی بشری توجه و عنایت خاص نموده است، اسلام چنان دین با تمدنی است که برای همه امور زندگی انسان صاحب برنامه و پلان است، دین اسلام احیاگر ارزشهای انسانی بوده که انسانها با تمسک به آن به پیشرفت و تمدن حقیقی رسیدند؛ می شود گفت که همه آداب زیبای اخلاقی که اسلام پیروانش را به تمسک و عمل بدانها، توصیه نموده در نقش آفرینی یک جامعه متمدن قوی بشری موثر واقع شده است، در زمانی که دنیا با جهل، زندگی جاهلانه را سپری می کرد اسلام آمد و قویا توصیه به علم آموزی نمود؛ در تمدن پویای بشری که علم حرف اول را می زند خوشبختانه علم اموزی چنان جایگاه مهمی دارد که حتی نخستین کلمات دین مبین اسلام با اقراء، نخستین کلام الله جل جلاله در قرآن شریف، شروع می شوند که این خود بیانگر منزلت علم در آئین مقدس مسلمانان است و آموختن تعلیم یکی از مفاخر ارزشی تمدن غنی اسلامی می باشد؛ در دین اسلام قبل از خوردن و آشامیدن (که اسباب مهم حیات بشری اند) به اقراء (یعنی: خواندن) توصیه شده است، و با “کل و اشرب” (بخور و بنوش) دین اسلام آغاز نشد؛ و این نشان می دهد که در دین اسلام علم از چه جایگاه خاص و برتری برخوردار است.

در قرآن شریف و احادیث گهر بار نبوی – علی صاحبها الصلواه و السلام – در باره فضایل علم نصوصی بسیار زیادی آمده است و مثل خورشید می درخشد و علمای کرام و دانشمندان قدیم و معاصر در این باره، کتابهای گرانسنگ نوشته ودر جهت تشویق و تاکید به تعلیم ، توصیه فراوان انجام گرفته است؛ بدون شک به همین دلیل بوده است که جامعه مسلمانان در بخش بزرگی از تاریخ، پیشرفت های چشمگیر و خیرکننده ای داشته اند و مخصوصا در زمان خلفای عباسی دوران شکوفایی تمدن اسلامی به اوج خود رسیده بود تا جاییکه به برکت علم و کوشش فراوان دانشمندان بزرگ آن زمان، و همچنین توجه و عنایت خاص حاکمان وقت، و ارزش قائل شدن به مقوله علم و تمدن، مسلمانان در کل دنیا حرف نخست را می زدند و تمام شرق و غرب از انوار علوم و مهارت خاص مسلمانان در فنون، بهره مند گردیدند و بسیاری از اروپاییان، شاگردان مکتب دانشمندان بزرگ اسلام بودند و مسلمانان و تمدن فاخرشان به برکت توجه به علم جایگاه نخست را در سطح جهان داشتند.

به قول شاعر و متفکر بزرگ مشرق زمین علامه محمد اقبال لاهوری – رحمه الله – :

یاد ایامی که سیف روزگار با توانا دستی ما بود یار

تخم دین در کشت دلها کاشتیم پرده از رخسار حق برداشتیم

ناخن ما عقده ی دنیا گشاد بخت این خاک از سجود ما گشاد

جام ما هم زیب محفل بوده است سینه ی ما صاحب دل بوده است

عصر نو از جلوه ها آراسته از غبار پای ما برخاسته

کشت حق سیراب گشت از خون ما حق پرستان جهان ممنون ما

عالم از ما صاحب تکبیر شد از گل ما کعبه ها تعمیر شد

حرف اقرأ حق بما تعلیم کرد رزق خویش از دست ما تقسیم کرد

علامه اقبال رحمه الله در ادامه همین اشعار، حسرت و افسوس آن روزهای رویایی که مسلمانان با علم و تمدن شان دنیا را تحت تسخیر خودشان قرار داده بودند را خورده و با قلبی آکنده از غم چنین می سراید:

گرچه رفت از دست ما تاج و نگین ما گدایان را بچشم کم مبین

در نگاه تو زیان کاریم ما کهنه پنداریم ما ، خواریم ما

اعتبار از لااله داریم ما هر دو عالم را نگه داریم ما

از غم امروز و فردا رسته ایم با کسی عهد محبت بسته ایم

در دل حق سر مکنونیم ما وارث موسی و هارونیم ما

مهر و مه روشن ز تاب ما هنوز برقها دارد سحاب ما هنوز

ذات ما آئینهٔ ذات حق است هستی مسلم ز آیات حق است

پیشرفت و تمدن مسلمانان در قسمت مسائل علمی را کسی انکار کرده نمی تواند و جهان اسلام در تاریخ خود چنان دانشمندانی را به بشریت معرفی می کند که نظیرشان در ادیان دیگر یافته نمی شوند؛ علماء و دانشمندان مسلمانان به بسط و توسعه علم، توجه خاص نموده و همواره حاکمان وقت را ترغیب می کردند که در راه توسعه علوم، از همه امکانات وقت بشر در همان عصر و زمان، استفاده لازم نمایند و خودشان با اخلاص و بدون هیچ چشم داشتی به مسائل مادی در ترقی و توسعه تمدن علمی بشر پیشتاز بودند.

بجاست در اینجا به روایت تاریخ اسلامی به ذکر نمونه هایی از تمدن علمی مسلمانان به پردازیم تا بیشتر با متمدن بودن مسلمنانان آشنا بگردیم؛ مسلمانان در طول تاریخ در حوزه های مختلف علمی دست آوردهای فاخر و قابل ملاحظه ای داشتند که در حوزه شکوفا شدن علوم نقش برجسته ای را ایفاء نمودند؛ از مهمترین علومی که در حوزه تمدن اسلامی شکوفا شد می توان به علوم ذیل اشاره کرد:

ریاضیات

در صدر اسلام اعراب چندان علاقه ای به تعلیم حساب نشان نمی دادند اما وقتی شهرنشینی توسعه یافت و به علم حساب جهت امور مالی ضرورت شد كم كم اعداد هندی و عدد صفر وارد عرصه ریاضیات مسلمانان گردیده و شكوفایی این علم آغاز شد.

در تاریخ اسلامی می خوانیم : “احمدبن عبدالله مروزی ملقب به حبش حاسب از ریاضی دانان بنام جهان اسلام بود كه علم مثلثات مسطحه و كروی را وارد مرحله شگرفی نمود. وی در محاسبات مثلثات كروی نشان می دهد كه سینوس، كسینوس و تانژانت و كتانژانت را می شناسد و به درستی از آن بهره می گیرد. .

از دیگر اندیشمندان رشته ریاضیات ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی است كه از برجسته ترین دانشمندان و بزرگترین عالمان عصر خود در زمینه ریاضیات، نجوم و تاریخ و جغرافیا بوده است. بیشترین شهرت خوارزمی به سبب نگارش كتاب الجبر و المقابله است كه در قرون وسطی نزد اروپاییان از اهمیت خاصی برخوردار بود و پایه مطالعات اروپا در این علم گشت. واژه الگوریتم به معنی فن حساب یا محاسبه از نام خوارزمی گرفته شده و وارد زبان اروپایی گشته است.

از دیگر دانشمندان برجسته ریاضیات جهان اسلام در عصر شكوفایی علوم ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی، موسی بن شاكر، ابوالحسن ثابت بن قره بن زهرون حرانی، ابونصر محمدبن طرخان فارابی معروف به ابونصر فارابی، ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا، غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیامی نیشابوری معروف به عمرخیام و ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن معروف به خواجه نصیرالدین و محمود طبیب كاشانی هستند كاشانی ریاضی دانی بود كه عدد (پی) را حساب كرد.

دانشمندان مذكور را می توان جریان های علم سازی در حوزه دانش ریاضی در جهان اسلام خواند.”

فیزیك و مكانیك

یکی دیگر از علومی که مورد توجه و عنایت خاص مسلمانان قرار گرفت علم مكانیك بود که به ان علم الحیل نیز گفته می شد؛ یعنی دانش ابزارهای شگردساز كه دنباله سنت خاورمیانه و مدیترانه بوده است.

به روایت تاریخ اسلامی: “از جمله نخستین مكانیك دانان مسلمان موسی بن شاكر است كه در كتاب الحیل او یك صد دستگاه شرح داده شده اند كه بیشتر آنها به صورت خودكار و با استفاده از خواص مكانیكی سیالات كار می كنند.از دیگر دانشمندان مكانیك دان مسلمان بدیع الزمان ابوالعزبن اسماعیل بن رزاز الجزری است .كارهای جزری حلقه ای از زنجیره ابداعات و اختراعات انجینران مسلمان و انجینران پیش از آنان از تمدن های پیش از اسلام است.
كتاب الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعه الحیل بهترین نوشتار درباره ابزارهای مكانیكی هیدرولیكی در سده های دیرینه و میانه است. در سال ۱۹۷۶ سه دستگاه از ماشین های جزری را برای جشنواره جهان اسلام در لندن ساختند كه شامل تلمبه، یكی از وسائل خون گیری و ساعت آبی بزرگی بود.

از مهمترین دستاوردهای دانشمندان اسلامی در حوزه مكانیك در تبادل بین اسلام و غرب آشنا ساختن اروپا با باروت و سلاح آتشین است.” … ادامه دارد

 

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x