پښــــتو ادب

دري پښتو لڼډ قاموس ته لنډه کتنه

حنظله هدایت

لنډیز
دري پښتو لنډ قاموس، چې د افغانستان علومو اکاډمي د دري ژبې ادب انستیتوت غړو لخوا ليکل شوی دی، په ١٣٨٤ ل. کال د محمد متین مونس په اهتمام د ازادي مطبعې لخوا په (١٨٩) مخونو کې چاپ شوی دی.
نوموړی قاموس دوه ژبیز دی، په سرویونو کې لمړی سرویی په مروجه ليکدود لیکل شوی دی، ورپسې فونیټیک تلفظ، ګرامري ځانګړنې او د سرویي څو ماناوې راوړل شوي دي.
د دغه غاموښ ښېګڼه داده، چې د وینګ لارښود په فونیټیکه الفباء او ګرامري مخففاتو تشریح پکې شوې ده.
نوموړی قاموس نیمګړتیاوې هم لري، چې په قاموس کې د راوړل شويو سرویونو شمېر ناڅرګندتیا، پښتو ياګانو نه مراعاتول، املايي تېروتنې او په پښتو ژبه کې د سرویي سمه مانا نه کولو څخه عبارت دي.

سريزه
ژبه چې د پوهولو او راپوهولو وسیله ده، دا د هرې ژبې ويونکي لپاره هویت هم بلل کېږي.
څومره چې یوه ژبه پرمختګ کوي؛ هغومره د هغې ژبې ويونکي هم ورسره پرمختګ کوي، چې دا د ژبې پرمختګ په بېلابیلو لارو سره کېږي، چې یو له هغو څخه په ژبه کې د معیاري قاموسونو ليکل دي.
هرڅومره چې د یوې ژبې ویونه سره راټول، منسجم او په قاموسونو کې خوندي شي، په همغه کچه ورسره هغه ژبه بډایه او پرمختګ کوي.
قاموس عربي کلمه ده، چې جمع يې قوامیس ده، په لغت کې سیند، د سيند ژور ځای، د سيند تل او لوی سيند ته وایي. په اصطلاح کې د لغاتو مجموعې یا د لغاتو تدوین شوي کتاب ته وایي.
که چېرې غواړو، یو ښه او په معيار برابر قاموس ولیکو؛ نو باید لمړی د قاموس ليکنې اصول او قواعد زده کړو.
په دغه کوچنۍ مقاله کې مې، دري پښتو لنډ قاموس، ته لنډه کتنه کړې ده، هیله ده چې لوستونکو او قاموس لیکونکو ته به ګټور تمام شي.

دري _ پښتو لنډ قاموس

دري_ پښتو لنډ قاموس د افغانستان علومو اکاډمي دري ژبې ادب انستیتوت غړو لخوا لیکل شوی دی، چې د محمد متین مونس په اهتمام د ازادي مطبعې لخوا په ١٣٨٤ ل. کال (١٨٩) مخونو کې چاپ شوی دی.
د کتاب په پښتۍ د کتاب نوم، د مهتمم نوم او د چاپ کال لیکل شوی دی.
د قاموس په سر کې د قاموس ټولې ځانګړنې، د علومو اکاډمي درې ژبې ادب انستیتوت ادارې د سر خبرې، فونمیکه الفباء، ګرامري مخففات لیکل شوي دي، چې وروسته ورپسې د الفباء په ترتيب سره له (الف) څخه تر (ی) سرویونه لیکل شوي او په پښتو مانا شوي دي.
د ژبني جوړښت له مخې قاموس:
د ژبني جوړښت له مخې قاموسونو په څلور ډوله دي؛ یو ژبیز، دوه ژبیز، غبرګ ژبیز او څو ژبیزو باندې ویشل شوي دي.
دري_ پښتو لنډ قاموس، په دوژبیزو قاموسونو کې شمېرل کېږي؛ ځکه چې په دغه قاموس کې دري ویونه په پښتو مانا شوي دي.
کار کوونکو د څرنګوالي له مخې قاموسونو:
نوموړی قاموس د پښتو ژبې ویونکو لپاره، چې غواړي دري ژبه زده کړي، لیکل شوی دی او هم ورڅخه زده کوونکي ګټه اخیستلای شي.
د کارونې له مخې:
د کارونې له مخې دغه قاموس په اینکوډینګ بڼه لیکل شوی دی.
د محتوا له مخې:
د محتوا له مخې قاموس په دوه ډوله دی:
عام او تخصصي قاموسونه، چې دري_ پښنو لنډ قاموس د عامو قاموسونو په ډله کې راځي.
د سایز له مخې:
د سایز له مخې قاموسونه په درې ډوله دي؛ معیاري، لنډ او جیبي قاموسونه، چې دري_ پښتو لنډ قاموس یو معیاري قاموس دی.
د لاس رسي له مخې:
د لاس رسي له مخې، دري_ پښتو لنډ قاموس په چاپي او آنلاین بڼه پیدا کېږي.

د قاموس په اړه:
د اثر نوم: فرهنګ مختصر دری _ پښتو
تدوین: د دري ادب او ژبې انستیتوت علمي غړي.
مهتمم: مرستیال محقق محمد متین مونس.
کمپوز او ډیزاین: احمد خالد سلطاني او امان الله جاوید.
خپرندوی: د افغانستان علومو اکاډمي د نشراتو ریاست.
د چاپ کال: ١٣٨٤ ل. ژمی.
چاپ ځای: مطبعه آزادي.
چاپ شمېر: ٣٠٠٠ ټوکه.

د قاموس ځانګړنې:

١ _د هر سرویي تلفظ په فونیټیکه الفباء لیکل شوی دی.
٢_ دغه قاموس د ښوونځيو زده کوونکو او هم د پښتو ژبې ویونکو لپاره، چې غواړي دري ژبه زده کړي، لیکل شوی دی.
٣_ له الف څخه تر (ی) پورې ټول ویونه په یو ټوک کې لیکل شوي دي.
٤_ دغه قاموس ، څنګه چې يې له نوم څخه څرګندېږي، د ژبني جوړښت له مخې دوه ژبیز قاموس دی.
٥_ د هر سرویي لپاره ګرامري ځانګړنې په مخففه ګرامري بڼو لیکل شوي دي.
لکه:
ا_آ، اسم آله
ا_ج، اسم جمع
ص، صفت

لیکوالان:
هغو مسلکي غړو، چې په دغه قاموس کې یې د الفباء په ترتيب سره برخه اخیستې ده، نومونه يې په لاندې ډول دي:
١_ (ل، م، ن) توري؛ مرستیال سرمحقق سید علي شا روستا یار.
٢_ ( د، ذ) توري؛ محقق شامحمد مصلح.
٣_ ( آ، ا، س، ش، ص، ض، ط، ظ) توري؛ مرستیاله سرمحققه صالحه حبيبي.
٤_ ( ف، ق) توري؛ محققه مظاهره هنګامه.
٥_ ( و) توری؛ محققه عاطفه نورستانۍ.
٦_ ( ث، ک) توري؛ سرمحقق عبدالواجد واجد.
٧_ ( ب، پ، ګ، ر، ز، ژ) توري؛ سرمحقق محمد آصف نيکزاد.
٨_ ( ت، ج، چ) توري؛ مرستیال محقق محمد فاضل شریفي.
٩_( ح، خ، ع، غ) توري؛ مرستیال محقق محمد متین مونس.
١٠_( ه، ی) توري؛ مرستیال سرمحقق نصرالله ناصري.

کره کتنه:

١_ پښتو (ی) ګانې پکې نه دي مراعات شوي.
د بېلګې په ډول:
اوراق( awraq) ا.جم. پاڼی.
ایام (ayam) ا.جم. ورځی.
برنج (biring) ا. ورجی.

٢_ په فونیمیکه الفبا او په سرویونو کې د (ع) توري لپاره د (؟) نښه کارول شوې ده.
٣_ سرویونه پکې تعریف شوي نه دي؛ یوازې په پښتو مانا شوي دي.
٤_ د سرویونو شمېر يې معلوم نه دی.
٥_ ځینې سرویونه په پښتو کې یې سمه مانا نه ده شوې.
بېلګه یې:
آبیاری( abyari) ا.ف اوبه لګوونکی.
چې سمه مانا يې خړوبول؛ ده.
٦_ ځينې سرویونه، چې په پښتو کې ورته معادله کلمه لرو، په دغه قاموس کې بېرته په دري مانا شوي دي.
لکه:
تاریخ (tarix) ا. تاریخ.
چې باید په (نېټه) مانا شوی وای.
پایله
قاموس ليکنه يوه علمي پروسه ده چې د لغاتو راټولونه، تحليل، ترتيب، تعريف او کتنه پکې شامل دي. په پښتو ژبه کې د قاموس ليکنې تاريخي بهير يو اوږد او ارزښتناک تاريخ لري، چې په ١٦مه پيړۍ کې پيل شوی او په ٢٠مه پيړۍ کې يې پرمختګ موندلی دی. د معاصرو پرمختګونو په ترڅ کې ډيجیټل ټکنالوژي د قاموسونو په جوړونه کې زياته کارول کېږي. د قاموس ليکنې بهير ځينې چيلنجونه لکه لغوي تنوع او د مالي او بشري سرچينو نشتون هم لري. د پښتو ژبې قاموسونو ته د زياتې پاملرنې او ملاتړ اړتيا ده، څو دا ژبه او د هغې فرهنګي ميراث نور هم خوندي او پرمختللی پاتې شي. دري _پښتو لنډ قاموس، عام دوه ژبیز قاموس دی، چې د الف څخه تر (ی) پورې د هر توري اړوند لغات پکې راوړل شوي دي. قاموس د یوې برخې د متخصصینو لپاره نه بلکې د عامو خلکو لپاره لیکل شوی دی. قاموس د ښېګڼو ترڅنګ ځینې نیمګړتیاوې هم لري، چې پورته یې ذکر راغلی دی.

اخځلیکونه
١_ د دري ژبې او ادب انستیتوت علمي غړي. ١٣٨٤. فرهنګ مختصر دري_ پښتو، کابل: ازادي مطبعه
٢ – نورزی، عزت الله. ( ١٣٩٩ ل). د قاموس لېکنې لارښود، کابل پوهنتون: پښتو څانګه.

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest

0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
ستاسو نظر مونږ ته دقدر وړ دی، راسره شریک یې کړئx