fbpx

د مکې لاره – دویمه برخه

لیکنه: محمد اسد
ژباړه: حامد افغان

زما کيسه:

زه به خپله په دې سوچ کې وم چې ولې زما لويديځوال ملګري اسلامي ارزښتونه د لويديځ له هغو نه کم ګڼي؟ آيا په دوى کې کوم يوه هم په مستقيمه توګه د اسلام له ( اصلي روح ) سره د آشنايي پيداکولو زحمت کړى دى؟ او که د دوى رايې يواځې په هغو زړو او پرسوده نظرياتو ولاړې دي چې له مخکينيو نسلونو نه په تواتر سره دوى ته رارسېدلي دي؟ په خوا رومي او يوناني نظریاتو او اندودونو نړۍ په دوو برخو وېشلې وه: ديوې برخې استازيتوب روميانو او يونانيانو کاوه او پاتې برخه يې د وحشيانو او بې تهذيبه خلکو نړۍ بلله.

اوس هم د لويديځوالو په ذهنونو کې هماغه زړه نقشه پرته ده، د نړۍ په کومه برخه کې چې څوک د لويديځوالو له تهذيبي کړۍ نه د باندې وي هغوى ته دوى په ښه سترګه نه ګوري. د روميانو بلکې آن د يونانيانو له زمانې نه اروپايي تاريخپوهان او مفکرين په دې عادت شوي دي چې د نړۍ تاريخ ته يواځې د اروپا د تاريخ او د لويديځ د تمدني تجرباتو په سترګه ګوري. لويديځوال د نړۍ نورو تهذيبونو ته هغه مهال اهميت ورکوي چې د هغو داخلي لاملونه د کوم غربي په څټ کې غوټه کړي.ځکه خو د لويديځوالو په اند د نړۍ تاريخ او ګڼ شمېر تهذيبونه د لويديځ د پراخوالي په معنا دي او د ټولو سرچينه لويديځ بولي.

ښکاره خبره ده چې د نظر دومره تنګوالى پرته له يوې غلطې خاکې او نيمګړي سوچ نه نور هېڅ نه شي کېداى. ځکه هغوى په پيل کې لا د داسې کتابونو او ليکنو د مطالعې عادت شوي دي چې په هغو کې د دوى د تهذيب په اړه معلومات په ښه تفصيل سره بيان شوي وي او د نورې نړۍ د معلوماتو له پاره له سطحي مطالعې نه کاراخلي. بناءً په فطري توګه او په ډېره اسانۍ سره يو اروپايي يا امريکايي په دې غلطي کې راګېر کېږي چې د لويديځ تمدني تجربات نه يواځې د نورې نړۍ له هغو نه لوړ دي بلکې پراخه هم دي. او فکر کوي چې يواځې لويديځوال ژوند د ژوند ښه لاره ده، يا په بل عبارت: کومه علمي نظريه يا ټولنيز او اخلاقي ارزښتونه چې په لويديځوال معيار پوره نه وي يقيناً چې هغه د لويديځوالو په اند ټيټ مقام لري.

د يوناني او رومي اندود په پيروي سره يو لويديځوال طبعاً داسې سوچ ته تمايل لري چې د نړۍ نور ټول تهذيبونه د پرمختګ په هغه لاره کې چې لويديځوالو په ډېر برياليتوب سره پر مخ بيولې ده، خنډونه پيدا کوي او دې ټولو تهذيبونو ته د يوې ناقصې او نيمګړې تجربې په سترګه ګوري، او که زيات شي بيا دې تهذيبونو ته يواځې په دومره مقام ورکولو سره قانع کېږي لکه په توکميزه توګه يې چې د موجوده لويديځوال تهذيب په مقابله کې د هغه مخکنيو تهذيبونو ته ورکړى و.

يعنې زمونږ د ژوندانه په کتاب کې د نړۍ نور ټول تهذيبونه يو په بل پسې د مختلفو څپرکو او بابونو په څېر دي. چې په وروستي څپرکي او باب کې يې پايله څرګنديږي او د دې وروستي څپرکي استازيتوب نوى لويديځوال تهذيب کوي. ګواکې د ارتقا او پرمختګ په لاره کې دا نور تهذيبونه د خپو او زړو نښو په څېر دي چې دې وروستۍ موخې ( نوي لويديځوال تهذيب ) ته د رسېدو په لاره کې پاتې شوى دى او اوس ګټه نه لري.

زما يو امريکايي ملګرى و، هغه ډېر پوهه او ستر مفکر و، چې کله مې هغه ته دا خپله نظريه وړاندې کړه په پيل کې خو هغه يو څه شکمن او دوه زړى غوندې شو او ويې ويل چې زه منم يونانيانو او روميانو نورو تهذيبونو ته په ښه سترګه نه کتل او څومره اهميت يې هم نه ورکاوه خو ايا دا سمه نه ده چې د دې نيمګړتيا لامل د هغه مهال کمزوري مواصلاتي وسائل وو چې د دوى او نورې نړۍ په منځ کې خنډ وو؟ او ايا دا حقيقت نه دى چې هغه کمزورتياوې په موجوده وخت کې تر ډېره حده کمې شوي دي؟

زما امريکايي ملګري وويل: بيا هم اوس چې زمونږ له تهذيبي نړۍ نه د باندې څه کېږي مونږ خامخا له هغه سره دلچسپي لرو او ته دا حقيقت مه هېروه! چې د تېرې پېړۍ په وروستۍ څلوريزه کې په امريکا او اروپا کې په ختيځوال فکر او فن باندې ګڼ شمېر کتابونه او ليکنې ليکل شوي او خپاره شوي دي. له دې کتابونو نه پته لګېږي چې د نن سياسي افکار د ختيځوالو قومونو ذهنونه څه ډول سوچ کولوته اړ کوي. يقيناً نن هغه لېوالتيا له نظره نه شي غورځېدلى چې د هر لويديځوال په زړه کې پرته ده او هغه دا چې له نورو تهذيبونو نه څه ډول ګټه ترلاسه کېداى شي.

ما په ځواب کې ورته وويل: کېداى شي ته چې څه وايې دا تر يوه حده پورې صحي وي، په دې کې هم شک نشته چې په موجوده وخت کې د يونان او روما لومړۍ اندود خپل شدت له لاسه ورکړى او اوس خلک هغومره سختي نه کوي او دا ځکه چې د لويديځوالو مفکرينو زيات پوهه کسان د خپل تهذيب او تمدن د ګڼ شمېر اړخونو په اړه له شک او ناامېدۍ سره مخامخ دي. او اوس هغوى د يوه صالح تمدن د تعمير ودانولو له پاره له نورو خواوو نه د څه ترلاسه کولو په هڅو بوخت دي.
په دوى کې خو ځينو ته ورو ورو دا حقيقت هم روښانه کېږي چې د انسان د عروج زياتې کيسې او ډېر کتابونه کېدى شي په ځانګړې توګه دا معلومول په کار دي چې په تاريخي توګه انساني نوعه يومتجانس وحدانيت نه ده، بلکې انسان د ژوند د معنا او موخو په لحاظ د ګڼ شمېر ګروهو لرونکو ډلو يوه مجموعه دى. زما په اند دنورو تهذيبونو په اړه د لويديځوالو رويه د روميانو او يونانيانو له رويې نه چندانې ښه نه ده. څومره چې هغوى نورو تهذيبونو ته په سپکه سترګه کتل دوى هم هماغسې دي.

هوکې! تاسو دا ويلى شئ چې نن هغومره تنګ نظري نه شته، اوس د خلکو د نظرياتو او ګروهو احترام کېږي خو په ياد ولرئ چې دا پراخ نظري د اسلام له پاره نه ده، بلکې دا د هغو نورو ختيځوالو تهذيبونو له پاره ده چې هغه د بې روحه کالبوتونو په څېر دي او هېڅ په کې نشته. لويديځوال هم يواځې د تفريح او روحاني دلچسپي له پاره اړېکې ورسره پيدا کوي. دا تهذيبونه دومره بې بنياده او د لويديځ له نړيوالې نظريې نه دومره ليرې دي چې غربي ارزښتونه له دوى نه هېڅ وېره نه لري او نه په دې تهذيبونو کې دومره توان شته چې له لويديځ سره ډغره ووهي.

ماته خپل ملګري وويل: ستا موخه څه ده؟ ما ورته وويل چې: کله لويديځوال د هندو يا بودايي مذهب په اړه خبره کوي نو په زړه کې يې دې حقيقت پوره ځاى نيولى وي چې زما او د ده په منځ کې اساسي توپير موجود دى. کېدى شي دى کله کله د دې مذاهبو ستاينه هم وکړي. خو دا ناشونې ده چې داسې فکر وکړي چې دا مذهب د ده د ګروهو او نظرياتو ځاى نيولى شي او کنه؟ په دي ادیانو او تهذیبونو کې د نوي تهذيب د ځاى نيولو وړتيا او صلاحيت نشته، ځکه خو دى د دې مذاهبو په اړه په ډېر ډاډ او اطمينان سره خپل نظريات وړاندې کوي او د هغو په اړه همدردي او زړه سوى هم لري.

لويديځوال ارزښتونه چې څومره پېژندګلوي له هندو او بودايي فلسفې سره لري هماغومره يې له اسلام سره هم لري، خو له اسلام سره د يوه لويديځوال معامله بيا بل ډول ده، د هندو او بودايي مذهبونو په خلاف چې کله د يوه لويديځوال معامله له اسلام سره شي نو سمدستي يو جذباتي عصبيت او تربګني هماغه لويديځ وال سکون او ډاډ له منځه يوسي. کله کله زه داسې فکر کوم چې دا چلند له دې امله کېږي چې له لويديځوالو اقدارو سره د نږدېوالي له کبله اسلامي اقدار پخپل ځان کې د لويديځ د روحاني او ټولنيزو نظرياتو د مقابلې اوډغرې پوره ځواک لري.

له دې کبله ماخپل ملګري ته خپل يو پخوانى تخيل وړاندې کړ چې څو کاله وړاندې زما ذهن تخليق کړى و او زما تخيل به له اسلام سره د هغه سخت تعصب ښه توجيه وي چې په لويديځوال ادب او اوسنيو افکارو کې د هغه څرګندونه کېږي. ما وويل چې د دې تعصب د معقول لامل معلومولو له پاره بايد د پخواني تاريخ پاڼې وپلټل شي او دې ته اړتيا ده چې د اسلام او لويديځ د دوو بېلو بېلو نړيو د لومړنيو اړيکو په روحي او نفسياتي شاليد او پس منظر باندې ځان پوهه کړل شي.

یادونه: د لیکنو دا لړۍ د مشهور کتاب «Road to Mecc» پښتو ژباړه ده، په انګلیسي لیکل شوی دغه کتاب د نړۍ په لسګونو ژبو ژباړل شوی، خو دا لومړی ځل دی چې لیکوال حامد افغان یې پښتو ژبي ته ژباړي. ددې کتاب او لیکوال په اړه د لا زیاتو معلوماتو لپاره د همدې لیکنیزي لړۍ لومړۍ برخه دلته وګورئ.

avatar
  ګډون وکړئ  
خبرتیا غوښتل د