ادبي لیکني

د پټې خزانې ارزښتونه

کانديد اکادميسين محمد صديق روهي

 

يادونه: دغه مقاله به د استاد روهي د «ادبي تحليلونه» نومي کتاب کې هم ډير زر له چاپه راووځي. 

 

د کتاب سره پيژندګولي:                                 

«پټه خزانه» د پښتو ادبیاتو په هسک کې يو ځلانده لمر دی چې يو شمېر ادبي شخصيتونه يې د نومورکۍ له تروږمۍ څخه را وايستل او نړيوالو ته يې وروپيژندل.

«پټه خزانه» د پښتني ثقافت د غوره ارزښتونو هينداره ده. په دې ارزښتناک اثر کې نه يوازې د پښتو ادب نوميالي استازي معرفي شوي دي، بلکی د پښتو ژبې لغوي پانګه، تاريخي اتلان، ادبي ذخيرې، اولسي وياړنې، او کلتوري ارزښتونه هم پکښې منعکس شوي دي. د دې اثر اهميت له دې څخه څرګنديږي چې په تيرو څلوېښتو کلونو کې دغه کتاب څلور ځله چاپ شوی دی او دا زمونږ په مطبوعاتو کې ساری نه لري.

«پټه خزانه» د ژبنيو، ادبي، تاريخي، او کلتوري ارزښتونو خزانه ده، لکه د کتاب له سريزې څخه چې څرګنديږي د «پټه خزانې» ليکنه د (۱۱۴۱) هـ ق د جمادي الثاني د مياشتې په شپاړسمه د جمعې په ورځ پيل شوې ده او د کتاب په پای کې عبارت راښيي چې د (۱۱۴۲) هـ ق کال د شوال د مياشتې په څلرويشتمه د جمعې په ورځ پای ته رسيدلې ده. له قرينې څخه ښکاري چې مولف متعارف نوم به «محمد خان» و ځکه له يوې خوا يې پلار او نيکه داود خان او قادر خان نوميږي او له بلې خوا د کتاب د متن په اساس، د هغه وخت د اشخاصو نومونه معمولاً له دوو مستقلو نومونو څخه ترکيب شوي دي، لکه د ده د معاصرينو دا نومونه: بهادر خان، محمد صديق، پير محمد، غياث خان، ريدی خان، محمد اياز، سيدال خان (ناصر)، او داسې نور. ښايي چې ده به د تواضع له مخې خپل نامه څخه د(خان) کلمه ليرې کړي وي. په هر صورت، دا يو حدس دی چې پر قراينو باندې بنا شوی دی، ښايي سم نه وي. «پټه خزانه» د شاه حسين هوتک په دوره کې ليکل شوې ده او داسې ښکاريږي چې د دغه واکمن په دوره کې د پښتني فرهنګ د غني کولو د پاره يو آګاهانه جنبش پيل شوی و. د «پټه خزانې» له لوستلو څخه هر چا ته په آسانۍ سره دا واقعيت ورڅرګنديږي چې د پښتنو ثقافت ځانته مستقله ريښه لري، د تاريخ په بيلا بيلو پړاوونو کې يې خپل اصلي ماهيت ساتلی دی او د لرغوني آريايانو ارزښتونه يې په ځان کې ساتلي دي. په «پټه خزانه» کې سر تر پايه د يوه کهول د غړو تر مينځ د مينې او صميميت زمزمې اوريدل کيږي: مينه، لورينه، مرسته، ملاتړ، قومي غرور، غونډې، ناستې ولاړې، درانده خويونه، مهذبه وينا، دوستي، له ځانه تيريدنه او داسې نور ارزښتونه د کتاب مرکزي هسته ګڼل کيږي.

په لاندې کرښو کې به د «پټه خزانې» د ارزښتونو مختلف اړخونه وڅيړل شي.

ميتوديک ارزښتونه:

په اکثرو لرغونو تاليفاتو کې د کتاب د ليکلو انګیزه يا علت، د محتوياتو يا د موضوع ماهيت، او کله کله نتيجه په سريزه کې ښودل کيږي. د ليکوال د افادې قدرت، د بيان د انسجام، او منطقي تسلسل له سريزې څخه په ښه ډول څرګنديږي. د پټې خزانې مولف د يوې دقيقې د سريزې د ليکلو ټول ضروري شرایط په پوره بلاغت او مهارت تر سره کړي دي. څرنګه چې پټه خزانه يو ادبي اثر دی او له ادب او وينا سره سر و کار لري نو په سريزه کې د وينا او ادبي کلام پر اهميت باندې مدللې او منسجمې خبرې شوې دي. محمد هوتک د پټې خزانې سريزه په دغسې خوږو او متناسبو الفاظو پيل کړي ده:

«حمد و ثنا ده هغه خدای ته چې انسان يې په ژبه او بیان لوړ کا او تميز يې ورکا له نورو حيوانانو په نطق او وينا سره او خپل کلام پاک يې نازل کا په افصح بيان سره چې هغه معجز او ابلغ دی له کلام د ټولو بلغا او فصحا سپاس دی هغه خاوند لره چې له ده نسته بل خاوند او نه بل بادار د وګړيو. څښتن دی چې انسانان په خوږو خبرو پالی او د هرې بليغې وينا ملهم دی.»

د محمد دغه سريزه يو ادبي شهکار ګڼل کيږي. دلته د الفاظو مرغلرې د (بيان) په زرين مزي کې پېيل شوې دي او د وينا پر محور باندې راتاويږي، اما په عین زمان کې پخپله (وينا) د څښتن تعالی د ستر قدرت مظهر دی او د هغه ذات د فیض له منبع څخه نشآت کوي.*

پس له حمد و نعت څخه محمد هوتک بيرته (وينا) ته راګرځي او داسې وايي:

«اما بعد. په دې پوه سه چې وينا د انسان غوره خاصه ده او د نطق تاج هغه د کرمنا تاج دی چې خالق تعالی د آدم پر سر نسکور کړ او په هره زمانه کې خدای تعالی په انسانانو کې غوره شاعران او د وينا خاوندان پيدا کړل چې الشعراء تلا ميذا الرحمن وګڼل سول او د دوی ويناوې هر کله داسې خوږې دي چې د انسان زړه انشراح به مومي او د خوږو زړو مرهم وي.»

په دې پورته عبارت کې (د کر منا تاج) د نطق په تاج باندې تعبير شوی دی او د وينا خاوندان  هم د دغه تاج بالاستحقاقه وارثان دي. نو له دغه منطقي قضيو څخه طبعا دا نتيجه لاس ته راځي چې شاعران او د بليغې وينا خاوندان بايد (تلاميذ الرحمن) او د مخلوقاتو اشرف او اکرم وي او ولې به نه وي ځکه چې د هرې بليغې وينا الهام بښونکی پخپله هغه ذات دی چې د ده کلام ابلغ او معجز دی له کلامه د ټولو فصحاو او بلغاو څخه. **

د سريزې په همدې عبارت کې محمد هوتک شعر هم تعريف کړی دی. د ده په نظر، شعر هغه خوږه وينا ده چې د انسان زړه انشراح په مومي او خوږو زړونو مرهم وي. يا په بله ژبه، شعر هم د انبساط او فرحت وسيله ده او هم د تسکين علاج وسيله، شعر هم د خوند د پاره دی او هم د ژوند د پاره. ***

محمد د وينا او شعر د اهميت له بيانولو وروسته د پټې خزانې د ليکلو انګيزه شرح کوي او داسې وايي:

« زه چې محمد هوتک يم او په اصل پښتون په قندهار کی اوسم له ډيره ده چی په ويلو د داسی وينا بخت يم او د شپی او ورځی می دغه کار دی او دا ډير وقتونه تير سول چی ما غوښته چی زه د پښتنو شاعرانو تذکره وکاږم او د دوی احوال سره راټول کاندم مګر زمانی ما ته فراغ نه راکا او دا هيله می په زړه کې وچه سوه ځکه چی پر قندهار د ظلم او جفا تورتم پروت و او هيچا آرام نه درلود او نه فراغ. ګاهی به مغولو چپاوونه کړل او ګاهی به د ګرګين د ستم سوران و اوس چې حق تعالی موږ خلاص کړو له هغو ظلمونو څخه او فارغ سو زړونه زموږ او زموږ ملک حاجی ميرخان عليه الرحمه دوی له قندهاره وياسته او پښتانه يې د دوی له جوره آزاد کړل او قلم مې را واخيست …. »

د محمد هوتک د سريزې ستره ښيګڼه دا ده چې فکري او منطقي تسلسل پکښې ليدل کيږي تصنع، تکلف، او زوايد پکښې نشته او د مسجعو او مکررو فقرو او مترادفاتو نښې د هغه وخت د ليکنو په تناسب پکښې لږې دي. لنډه يې دا چې د سريزې سبک خوږ، روان، او محاورې ته نسبتاً نږدې دی يوازې د تقديم او تاخير په لحاظ د نورو ژبو تر اغيزې لاندې راغلی دی، لکه په دې عباراتو کې: او تميز يې ورکاله نورو حيواناتو په نطق او وينا سره او فارغ سوه زړونه زموږ او زموږ ملک، نو يی زه وغوښتم خپل دربار ته، او داسې نور… په عمومي ډول، د کتاب مضمون او شکل يو له بل سره سمون خوري او د شکلياتو برخه یې د هغه وخت ليکنو په تناسب ډيره موزونه او معقوله ده.

د پټې خزانې يو لوی مزيت دا دی چې مضمون او شکل دواړه د پښتني ثقافت په رنګ رنګيدلي دي او تقليدي اړخ يې د اصلي اړخ تابع دی.

لنډه يې دا چې په سريزه کې د کتاب د ليکلو هدف، انګيزه، او موضوع په ښه توګه بيان شوي دي سربيره پر دې، د موضوعاتو تصنيف او تبويب هم پر علمي موازينو برابر دی. د کتاب لومړۍ برخه پخوانو شاعرانو ته وقف شوې ده، دوهمه برخه يې د معاصرو شاعرانو احوال بيانوي او په دريمه برخه کې يې ښځې شاعرانې معرفي شوې دي.

د «پټې خزانې» يو بل ميتوديک ارزښت دا دی چې د بيوګرافي اصلي ارکان يې په نظر کې نيولي دي. تر کومه ځايه يې چې وسه رسيدلې ده د شاعر د اوسيدو ځای، د ژوند تاریخ او حالات، قوميت د شخصيت غوره اوصاف او د معلوماتو ماخذونه (کتاب يا روايت) يې په نښه کړي دي. البته د تذکرې ليکلو د معيارونو له مخې يوه ټکي ته ګوته نيول کيدی شي او هغه دا چې د شاعرانو بيوګرافي په کرونولوجيک اساس نه ده ترتيب شوې. د مثال په توګه، بابا هوتک چې تر ټولو مخکې معرفي شوی دی په اوومه هجري پيړۍ کې دنيا ته راغلی دی په داسې حال کې چې امير کروړ په دوهمه هجري پيړۍ کې ژوند کاوه او په (۱۳۹) هـ ق کې امارت ته رسيدلی دی. په همدې ډول نور مثالونه هم ډير دي. کوم څيړونکي چې غواړي د پټې خزانې له مخه د پښتو شعر تطور او تحول مطالعه کړي بايد کرونولوجيک لست يې پخپله تنظيم کړي.

د پټې خزانې پټې خزانې يو بل ميتوديک ارزښت دا دی چې د کتاب کرکټرونه نورمال انسانان دي.

د دوی په کړو وړو کې مبالغې نه ليدل کيږي. البته د دوو يا درو تنو قهرمانانو په باره کې مبالغه شوې ده خو دا د محمد هوتک خپل نظر نه دی او هر ځای يې د (نقل کا) عبارت ورسره راوړی دی. دا مبالغه يو ځلې د امير کروړ په برخه کې راغلې ده چې وايي په يوه تن به له سلو جنګاور سره جنګيدئ او بل ځای د نور بابا په برخه کې چې په ګوښي ځان يې له خپلې کلا څخه د يوې ډلې مغولانو په مقابل کې دفاع وکړه. په هر صورت، دغه ډول مبالغې دومره عادي او طبيعي ښکاري چې حتی په اوسنيو کيسو او فلمونو کې يې ډيرې زياتې نمونې ليدلی شو. سره له دې، محمد هوتک احتياط له لاسه نه دی ورکړی او په داسې مواردو کې د «نقل کا» له فقرې څخه استفاده کوي.

ځينې کسان د پټې خزانې ماخدونو ته ګوتې نيسي او وايي چې دغه ماخذونه چيرې دي؟ دا البته داسې موضوع ده چې ځانته جلا څيړنه غواړي خو دلته دومره يادونه کافي ده چې ځينې ماخذونه به ښايي چې له مينځه تللي وي او ځينې نور يې ښايي وموندل شي. په روانه پيړۍ کې د پښتو ژبې داسې نادر کتابونه وموندل شول چې پخوايي خلک فقط له نامه سره آشنا وو. د پير روښان «خير البيان» د لويديځ آلمان په يوه کتابخانه کې وموندل شو. په دې نږدې وختونو کې به د خوشحال خان ځينې نوي آثار له چاپه راووزي. حتی د شيخ ملي د دفتر او په پټې خزانه کې د ځينو يادوو شوو کتابو د پيدا کيدو خبرې هم په دې ورځو کې اوريدل کيږي. څرنګه چې دغه موضوع ځانته جلا څيړنه غواړي نو له تفصيل څخه يې ډډه کوم. تر کوم ځايه چې په پټه خزانه پورې اړه لري دا يو مستند او معتبر کتاب دی او په هر ځای کې پر خپلو ماخذونو يا رواياتو حواله ورکوي.

ليکدودي (املايي) ارزښت:

پټه خزانه د ليکدود له مخې يو ممتاز اثر دی. البته په يقيني توګه نشو ويلی چې نور محمد خروټي به کټ مټ د محمد هوتک ليکدود را اخيستی وي او بيا به محمد عباس کاسي هماغه ليکدود د امانت په توګه ساتلی وي خو دومره حدس وهلی شو چې تر ډيره ځايه پورې به د اصلي متن ليکدود اقتباس شوی وي. د پټې خزانې وروستۍ نسخه چې په (۱۳۵۴) لمريز هجري کال کې د اطلاعاتو او کلتور د وزارت له خوا په آفسيټي ډول چاپ شوې ده، د پښتو ژبې له اوسني معياري ليکدود سره پوره ورته والی لري. کوم لوستونکي چې له اوسني ليکدود سره آشنا وي د پټې خزانې په لوستلو کې له خنډونو او مشکلاتو سره نه مخامخ کيږي. په پټه خزانه کې د اوسني (يې) په ځای يوازې (ی) ليکله کيږي لکه په دې عبارت کې: «ځکه ی نو کروړ باله چه معنی ی ده کلک او سخت…»

د (په) کلمه په اکثرو ځايو کې له نورو کلمو سره ګډه ليکل شوې ده لکه: پغور او بالشتان او بست کې (په غور …)، پاصل (په اصل)، پخوږو خبرو پالی (په خوږو خبرو پالي)، او داسې نور. په ځينو نورو مواردو کې (په) جلا ليکل شوې ده، لکه: په دی پوه سی، انشراح به مومی، په دغه کتاب … خو عمومي تمايل دا دی چې (په) له نورو کلمو سره يوځای وليکله شي. په همدې ترتيب په ځينو نور کلمو کې د ترکيب خوا ته تمايل ليدل کيږي ، لکه:

تخو (ته خو)، تی (ته يې) (۱)، نو (نه و) او نور.

د پښتو په لرغونو متونو او په تيره د اشعارو په ديوانونو کې د (ه) په ځای د زور وراچول او يا د (ه) حذفول يو تامل غوندې راغلی دی خو په پټه خزانه کې معمولاً (ه) ليکله کيږي او په ډيرو لږو ځايونو کې غورځېدلې ده چې يو څو مثاله يې: دا دي:

«لډير ده چه په ويلو د داسی وينا بخت یم» دلته د (ر) په سر يو زور ليکل شوی دی، لاسون (لاسو نه)، درهمون (د رهمونه) او داسې نور.

اما وروستني دوه مثالونه له شعرونو څخه راوړل شوي دي او زيات احتمال دا دی چې محمد هوتک به خپل عندي ذوق د ترديف د عنعني تابع کړی وي. په عمومي ډول، د پټې خزانې ليکدود په دې ټاکلی مورد کې له اوسنی بڼې سره سمون خوري، دا هم بايد وويل شي چې تر اوسه پورې مونږ پخپله هم ټول ليکدودي پرابلمونه نه دي حل کړي، کله کله چې نسبي يووالي ته نږدې شو بيرته ګډوډي پکې راشي.

لغوي ارزښت:

پټې خزانې يو شمېر نږه او ارکايک لغتونه خوندي کړي دي چې ځينو يې لیکني ادب او ژورنالستي خپرونو ته هم لاره موندلې ده، لکه: اتل (قهرمان)، پرتمین (مجلل)، ښکارندوی (نماينده، مظهر)، ویاړنه (فخريه، حماسه)، هسک (آسمان)، سوب (حاضر)، سوبه (فتحه او ظفر)، ایواد (چې د هېواد په بڼه ليکل کيږي ـ وطن)، يون (تګ)، غبرګون (جواب)، څلوريزه (رباعي)، ښکلا (حسن او ښايست)، ځری (قاصد)، دريځ (منبر، اوس زياتره د موقف په معنا استعمالیږي)، بولـله (قصيده)، برم (شان او شوکت)، پلاز (تخت)، مړينه (مرګ، وفات)، ويرنه (مرثيه)، ښکلل (آراستن و پيراستن)، چوڼی (بلبل)، نيلی (آس)، جګړن (جنګاور)، پرتم (جلال)، څپان (مواج)، ختيځ (شرق، خاور)، لويديځ (غرب، باختر)، يرغلګر (متجاوز)، وګړي (خلک، مردم)، رپی (بيرق)، ګروه (عقيده)، تورن (متهم)، لرغون (قدیم، باستان) او داسې نور.

د پټې خزانې يو شمير شعرونه تقریباً په بوبه (خالصه) پښتو ويل شوي دي او په هغو کې د پرديو او دخيلو کلمو اغيزه نشته يا ډيره لږه ده، لکه د امير کروړ وياړنه، د بابا هوتک سندره، د ملکيار سندره د اسماعيل نيکه نارې، د خرښبون غبرګون، د شيخ متی مناجات، د شيخ اسعد ساندې، د ښکارندوی بولـله او داسې نور. د دې شعرونو لغتونه اوس د پښتو ژبې ويي پانګه ګڼل کيږي چې ځينې ويي يې بيرته ژوندۍ شوې دي او پاتې یې د ارکايک لغتونو په بڼه ثبت شوي دي.

د پټې خزانې د ځينو شاعرانو نومونه هم پښتو دي، لکه کروړ (چې کلک او سخت ته وايي)، خرښبون، متی (په ملينه ی، د خوست په لهجه کې هغه چا ته ويل کيږي چې په منډی کې ډير تيز وي او څوک يې نشي نيولی) او ځينې نور. برسيره پر دې، دا هم د يادونې وړ ده چې په پټه خزانه کې د ځينو ماخذونو نومونه هم په پښتو دي، لکه: د خدای مينه د سالو وږمه، او لرغوني پښتانه.

 

ادبي ارزښت:

د پټې خزانې ادبي ارزښت دوه اړخه لري: يو د شعرونو او بل پخپله د کتاب د نثر ارزښت. لومړی به د اشعارو خزانه وګورو او خصوصيات به يې ښکاره کړو.

الف) د پټې خزانې اکثر شعرونه د پښتنو د ټولنیز ژوند او طبيعي چاپېريال اصلي څيره انځوروي او داسې ښکاري چې د لرغونو آریايانو د سندرو او بوللو روحيه به د پيړيو په اوږدو کې د پټې خزانې د ماخذونو تر دورې پورې رارسيدلي وي، د پښتو لرغوني شعرونه د مضمون او شکل له مخې د نورو ژبو د ادب تر اغيزې نه دي راغلي، بلکه د پخوانیو آريايانو د ادب له ريښې څخه خړوب شوي دي.

د مثال په توګه، د امير کروړ، بابا هوتک، ملکيار، خرښبون، اسماعيل نيکه، او شيخ تيمن شعرونه د مضمون له حیثه غنايي (ليريک) او د شکل له نظره ځانته بحور او اوزان لري چې د عربي او دري له شعرونو سره د پرتلنې وړ نه دي او له بيلې سټې څخه راوتلي دي. د پښتو لومړی شعر چې د پټې خزانې په استناد زمونږ لاس ته راغلی دی هغه د امير کروړ شعر دی چې په دوهمه هجري پيړۍ پورې اړه لري. د دې شعر له پوخوالي څخه مالوميږي چې له اسلام نه په مخکې زمانه کې هم پښتو ژبه د شعر او ادب له پلوه بډايه او شتمنه وه او ځانته مخصوص بحور او اوزان به يې درلودل. د سليمان ماکو (تذکرة الاوليا) هم دا خبره اثبات رسوي چې د اوسني پښتو په کلاسيکه دوره کې پښتو ژبې ځانته خپلواکه ادبي لاره درلوده او د پښتو شعرونو د نورو ژبو تر اغيزې لاندې نه وو راغلي.

د (بيټ نيکه) دا شعر:

دلته دي د غــــــرو لمنې              زموږ کيږدۍ دي پکښی پلنې

دا وګړي ډير کړې خدايه!             لــــويه خدايــــه، لويـه خدايه!

د(ريګ ويدا) له مناجاتو سره د موضوع له حيثه ډير نږديوالی لري. د (ريګ ويدا) په اووم باب، شپږم فصل، او شپږمه اوومه فقره کې داسې مناجات راغلي دي: «لوی څښتن د ژوند بخښونکی او مالک الملک دی، خلکو ته نجيبې کورنۍ وربخښي. ای خدايه، مونږ هم ستا بنده ګان يو، بې اولاده مو مه مړه کوه!» (۲)

ب) د پټې خزانې د لومړۍ خزانې شعرونه ساده، روان، او غالباً د ژوند له ورځنيو چارو او اړتياوو سره تړلي دي. په دوهمه خزانه کې د تفنن برخه هم پسې زياته شوې ده او په دريمه خزانه کې چې ښځې شاعرانې معرفي شوې دي زياتره د ديني احکامو، پند او حکمت خبرې راغلي دي.

د لومړۍ خزانې ډير ښکلي شعرونه هغه دي چې شيخ متی، شيخ اسعد سوري، ښکارندوی، او زرغون خان نورزي ويلي دي. د شيخ متی په شعر کې د وحدة الشهود فلسفه د طبیعت په هينداره کې منعکسه شوې ده. (۳) په دې شعر کې د طبيعت ښکلا په زړه وړونکو الفاظو او خوږو تشبيهاتو کې افاده شوې ده. د شيخ متی شعر د مضمون په لحاظ د مولينا جلال الدين بلخی د (بشنو از نی چون حکايت ميکند) له عرفاني مشرب سره شباهت لري خو د ويلو طرز او سبکونو يې يو شانته نه دي. د شيخ متی ښکلی او زړه وړونکی شعر پر انګريزي ژبه هم ژباړل شوی دی او د نړيوالو شعرونو په کتار کې دريدلی دی. د زرغون خان د ساقي نامې شعرونه هم د پښتو له خورا ښو شعرونو څخه شميرل کيږي. په دې شعر کې د ساقي د تشويق د پاره هيجاني صحنه انځور شوې ده. د دې شعر يوه غټه ښيګڼه دا ده چې هيڅ ډول

زايد او له موضوع نه د باندې لفظ پکښې نه ليدل کيږي، هره کلمه، هره مصرع او هر بيت، لکه د مرمرينې مجسمې غړی په خپل ځای کې واقع شوی دی. که څوک وغواړي چې له دې شعر څخه څو بيتونه انتخاب کړي نو دا به مشکل کار وي ځکه چې ټول بيتونه يې د انتخابيدو حق لري.

په لومړۍ خزانه کې د خوشحال خان خټک او رحمان بابا، په شان نامتو شاعرانو شعرونه هم راغلي دي چې له تعريف څخه بې نیازه دي. په دې خزانه کې د موضوعاتو تنوع دا را ښيي چې پښتو شعر يوازې تغزل ته نه دی وقف شوی، بلکه په هغه کې د ژوند هر ډول پېښې منعکسې شوي دي.

پاتې په بله برخه کې …

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x