ادبي لیکني

«پټه خزانه فی الميزان» د کره کتنې په تله کې « دوهمه برخه»

کانديد اکادميسين محمد صديق روهي

فهرست په دې ډول ترتيب شوی دی:

وړومبۍ خبرې، ابتدايي معروضات، د يونس د ديوان شهادت، بېلګې، تاريخي پس منظر، جديديت د پټې خزانې ماخذ، د پتې خزانې راويان، فني اړخونه، اينکرانيزم، متفرقات، ضميمه الف، ضميمه ب، اشاريه ا، نومونه، اشاريه ب، کتابونه.

په دغه فهرست کې (وړومبۍ خبرې) په خپل اصلي ځای کې راغلي دي. (ابتدايي معروضات) په خپل مفهوم کې هماغه (وړومبۍ) خبرې دي، خو مونږ به يې د پيژندګلوۍ (introduction) په مفهوم تسليم کړو. که داسې وي نو د مؤلف اساسي اعتراضونه تقریباً په مقدمه يا پيژندګلوۍ کې ختم شوي دي. (د يونس د ديوان شهادت) په عنوان پسې (بېلګې) راغلي دي ـ خو دا نه ښکاري چې د څه شي بېلګې؟ ورپسې (تاريخي پس منظر) راغلی دی چې بالکل په نامناسب ځای کې کينول شوی دی او د تحقيق له ميتود سره سمون نه خوري.

«پټه خزانه فی الميزان» له ټولو ضمايمو سره په (۳۷۳) مخونو کې چاپ شوې ده، په داسې حال کې چې (تاريخي پس منظر) له (۱۴۴) مخ نه شروع کيږي.

د تيسيس (thesis) ليکنې يوه معمولي قاعده داسې ده چې (ړومبۍ خبرې preface) زياتره تشريفاتي جنبه لري. په هغه کې ليکوال له رهنما استاذ، ټايپسټ، خطاط او داسې نورو څخه مننه کوي. ورپسې د ريسرچ پرابلم يا د څېړنې موضوع او هدف بيانيږي. بيا د پرابلم تاريخي پس منظر څېړل کيږي.

ځينې محققان دا غوره ګڼي چې د تحقيق د موضوع او هدف نه مخکې د ليکنې د موضوع يا پرابلم تاريخي پس منظر وليکي په هغه کتاب کې د پرابلم حل کولو د پاره پخواني کوششونهاوسنی ضرورت او د موضوع اهميت شرح شي. ورپسې د تحقيق موضوع او هدف بيان شي. له هغې وروسته د تحقيق اسلوب باندې رڼا اچوله کيږي.

د «پټه خزانه فی الميزان» د تحقيق ډيزاين ځينې څرګندې نيمګړتياوې لري. کیدای شوه چې فهرست په دې لاندې توګه ترتيب شوی وای:

فهرست

وړومبۍ خبرې

تاريخي پس منظر

د کتاب د ليکلو ضرورت، هدفاو د تحقيق ميتود

لومړی فصل: د «پټې خزانې» متني کره کتنه

۱ ـ د «پټې خزانې» نوم

۲ ـ د «پټې خزانې» ليک دود او املا

۳ ـ د «پټې خزانې» لغتونه او ترکيبونه

۴ ـ د «پټې خزانې» شعرونه

۵ ـ د «پټې خزانې» سبک او ژبه

دوهم فصل

۱ ـ د يونس د ديوان شهادت

۲ـ د «پټې خزانې» ماخذ

۳ ـ د «پټې خزانې» راويان

۴ ـ متفرقات

دريم فصل: لنډيز او نتيجه

ضميمه الف

ضميمه ب

د نومونو فهرست

د کتابونو فهرست

ښايي د «پټه خزانه فی الميزان» ليکونکی ووايي چې د ده د کتاب عمده برخه هغه دوې مقالې دي پخوا نشر شوې وې او ده نشو کولای چې ډيزاين ته بيخي تغيير ورکړي.

تر دې ځايه د ريسرچ پر شکلي اړخ خبرې وشوې، شکلي اړخ د تحقيق د کاميابۍ د پاره ضرور دی.

اوس به د انتقاد په څرنګوالي بحث وکړو ـ د کار د آسانتیا د پاره به له تصنیف (Classification) نه کار واخلو. په عمومي ډول د «پټه خزانه فی الميزان» انتقادونه دوه ډوله دي:

لومړی ډول يې هغه انتقادونه دي چې له هدف سره ارتباط لري په ښه ډول طرح شوي دي، خو جامع او مانع نه دي او له همدې لامله هدف ته نه رسيږي.

دوهم ډول يې هغه انتقادونه دي چې له موضوع سره اړه نه لري يعنې د کتاب د اصالت او صحت له مسالې سره اړخ نه لګوي. د مثال په توګه، د «پټه خزانه فی الميزان» ليکونکی په (پټه خزانه) کې د سيدال خان ناصر پر بدله انتقاد کوي او وايي چې په دغه بدله کې د وزن او بحر مراعات نه دی شوی. د ښاغلي قلندر مومند الفاظ داسې دي:

«… د سيدال خان ناصر دا بدله د بې بحرۍ او بې وزنۍ د صنعت يو شهکار دی.» (۳۰۴ مخ) دا خبره د «پټې خزانې» د جعليت د پاره سند نه شي کيدای. که د ښاغلي مومند مقصد دا وي چې شعر پوهاند حبيبي جوړ کړی ځکه چې هغه په وزن او بحر نه پوهيده. نو دا خبره هم سمه نه ده، ځکه چې لوی استاذ حبيبي پخپله هم د دغې بدلې بحر او وزن ته متوجه و او په دې هکله يې داسې ليکلي دي:

«اين بدله که از طرف يک نفر سپه سالار معروف و دلاور سروده شده از حيث بحر و عروض از نوادر آثار ادبی زبان ملی است و بحر مخصوص دارد که در بين اشعار پښتو که اکنون در دست است کمتر ديده شده و حفظ اين وديعه ادبی از غنايم اين کتابست.» (۲۴) د «پټه خزانه فی الميزان» په حواله، (مخ ۳۰۳).

وګورئ ښاغلی محقق قلندر مومند وايي چې د سيدال خان ناصر بدله وزن او بحر نه لري. استاد حبيیبي وايي چې نادر بحر او عروض لري. د استاد خبره سمه ده. د «پټه خزانه فی الميزان» د (فني اړخونو) تر عنوان لاندې چې څه ليکل شوي دي، هغه اکثر د کتاب د صحت له مسالې سره تعلق نه لري.

هغه انتقادونه چې په لومړئ کټيګوري کې راځي او د ليکوال د هدف سره ارتباط لري به ډير مهارت طرح شوي دي او چا ته چې اصلي حقيقت نه وي معلوم، ډير ژر د دغه اعتراضونو او انتقادونو تر اغيزې لاندې راځي. که منتقد په صادقانه ډول خپل اعتراضونه بيان کړي وي، دا د ده مسلم حق دی او زه په خپله دغسې صداقت ته د قدر په سترګه ګورم. خو که دغه انتقادونه عالماً او عامداً د اذهانو د تېر ايستلو د پاره شوي وي نو د بخښنې وړ نه دی. د تحقيق اسلوب ته چې وکتل شي نو دغه وروستۍ مفکوره په ذهن کې قوت پيدا کوي ځکه ډير ځله مؤلف يو کلي حکم صادروي په داسې حال کې چې د دغه حکم د صادرولو د پاره ده ټول فاکټونه (facts) او د تحقيق مواد (data) نه دي کتلي. که کوم خاص غرض په منځ کې نه وي نو هغه څه مجبوريت لري چې د نيمګړو معلوماتو پر استناد يوه کليه قايمه کړي او کلي حکم صادر کړي.

د مثال په توګه، د (هېواد) کلمه درواخله. ښاغلی مومند وايي چې ښاغلي حبيبي د (هېواد) په معنا غلط پوهيدلی دی او فکر يې کړی دی چې (هېواد) وطن ته وايي نو بيا يې د «پټې خزانې» د ليکلو په وخت کې همدغه په غلطه معنا (هېواد) په هغه کتاب کې راوړی دی. د مومند صيب په شان يو ذهين شخص که د چا د غولولو نيت نه لري په خپله ځان ته قناعت ورکولی شي. لومړی په دې دليل چې پښتانه ډيرې زياتې لهجې لري کیدای شي چې هماغه لغت په مختلفو سيمو کې بېلې، بېلې معناوې ولري. د مثال په توګه د پخواني پاچا اعليحضرت محمد ظاهر شاه د پاچاهۍ په وخت کې د لرې پښتونخوا يوه پروفيسر د کابل په يوه کنفرانس کې ځوانانو ته توصیه وکړه چې د جمهوريت د پاره کار وکړئ. د کنفرانس ګډون کوونکي حیران شول چې د حکومت ميلمه پروفيسر څنګه د شاهي نظام د ختمولو خبرې کوي. وروسته يو چا وويل چې په لره پښتونخوا کې جمهوريت، دموکراسۍ ته ويل کیږي. په دې خبره غلط فهمي له منځه ولاړه. دوهم دا چې منتقد پخپله اعتراف کوي چې (هېواد) د وطن په معنا هم راځي،، لکه شمس الدين کاکړ چې وايي:

په هوا مې د کشمير د تورو سترګو

له زړه وياسته نیازمن د خپل هېواد

په دې مقاله کې د دې ګنجایش نشته چې دغه بحث اوږد کړم. خو اصلي خبره دا ده چې ښاغلی قلندر مومند پر نيمګړو معلوماتو(data) استناد کوي، نو ځکه د ده تصميم د (Generalisation) د تحقيق له اصولو سره تطابق نه کوي. څوک چې له حقيقت نه خبر نه وي ډير ژر د کلي حکمونو تر تاثير لاندې راځي.

د کلي حکمونو يو څو مثالونه دا دي: ښاغلی منتقد وايي چې د «پټې خزانې» د وړمبۍ خزانې په ۲۲ شاعرانو کې د اسمعيل، خرښبون، شيخ بوستان بړيڅ، شيخ متی، علی سرور لودهي، حميد لودي، عیسی مشواڼي، سلطان بهلول لودي، خوشحال بابا او رحمن بابا احوال له هيچا نه پټ نه وو. ښاغلی منتقد استدلال کوي چې په دې حساب د «پټې خزانې» نوم صحيح نه دی.

تاسو وګورئ « له هيچا نه پټ نه وو» څومره عام حکم دی او څومره په غرور او بې پروايۍ صادر شوی دی. د ښاغلي منتقد په نظر، ټول خلک د پښتو د ادبي تاريخ پوهان او متخصصان دي که څه؟ حتی که ټول خلک د پښتو ادب متخصصان هم وي نو د «پټې خزانې» له چاپيدو نه مخکې خو د نوموړو ټولو شاعرانو له شعرونو سره اشنا نه وو. که فرض محال دا هم ومنو نو بيا خو د (۲۲) تنو شاعرانو له جملې نه يوازې د لسو تنو شاعرانو احوال به معلوم و، د دولس تنو شاعرانو احوال خو چا ته نه و ښکاره يعنې له اکثرو څخه يې خلک ناخبره وو. د همدې اکثريت په لحاظ هم مؤلف حق درلود چې خپل کتاب «پټه خزانه» وبولي.

ښاغلی منتقد ورپسې ليکي: «د محمد هوتک په زمانه کې هره قلمي نسخه، پټه خزانه وه ځکه چې هغه وخت چاپخانې نه وې.» (مخ ۳) دلته بيا عام حکم په ډيرې بې پروايۍ صادر شوی دی. که دا خبره سمه وګڼله شي نو د حضرت سعدي ګلستان او بوستان، د حافظ شيرازی ديوان، د رحمن بابا ديوان به هم د پټې خزانې په لړ کې راشي. محمد هوتک د خپل کتاب د پاره ډير مناسب نوم اختيار کړ ځکه چې د پښتنو ښه زيات اکثريت له خپله ادبي مشاهيرو څخه نه وو خبر. د تعجب ځای دی چې دغسې مناسب او معقول نوم ولې د «پټې خزانې» د صحت مساله راپورته کړه؟

که ښاغلی منتقد د تحقيق له ميتود (اسلوب) سره آشنا وای نو ده به دغسې ادعاګانې کولې، کومې قلمي نسخې چې ما کتلي دي په هغو کې (ځ) نشته يا دا چې: کومې نسخې د پېښور د پښتو اکيډمۍ په کتابخانه او پلانۍ پلانۍ کتابخانه کې ما پلټلي دي په هغو کې پيرګرافونه نشته. ليکن ښاغلی منتقد داسې حکم کوي: «د پيراګرافونو اهتمام خو د شلمې صدۍ جدت دی او شايد چې د انګريزۍ د روايت په تتبع کې د دنيا ټول ادبونو ته راننوتي دي.» که ښاغلی منتقد د پښتو، فارسۍ او عربي ټولې قلمي نسخې نه وي کتلي (او دا کار که ناممکن نه وي نو سخت مشکل خو دی) په دې صورت کې به ده داسې ويلي وای:

تر کوم ځآيه چې ما ته معلومه ده د پښتو په هغه قلمي نسخو کې چې له شلمې صدۍ نه مخکې ليکل شوي دي د پيراګراف استعمال نه و مروج.

ورپسې بيا عام حکم کوي او وايي: «د عربۍ، فارسۍ او پښتو قلمي کتابونو يو عام روايت دا هم دی چې په صفحاتو په هندسو کې شمېر نشي ليکلی کيدی» دلته ده بیا د نيمګړو معلوماتو په اساس کلي حکم صادر کړی دی.

ځوان محقق زلمي هېوادمل د ده دغه ادعا سمه نه ده ګڼلې او سند يې ورته ښودلی دی.

ورپسې بيا کلي حکم صادروي او داسې ليي: «د پښتو قلمي نسخو کې (د)، (دا)، (ده) يو شان (د) ليکلی شی.» د پښتو محققانو ثابته کړې ده چې دا دعوه هم بې ځايه ده.

ښاغلی منتقد پر محمد هوتک يا په اصل کې کې پر استاد حبيبي اعتراض کوي چې ولې يې غلط ترکيبونه جملې او لغتونه استعمال کړي دي، له د «حمد و ثنا ده هغه خدای لره» په ځای يې «حمد و ثنا ده هغه خدای ته» یا «د انسان زړه انشراح پرې مومي» په ځای «د انسان زړه انشراح په مومي او د «کښم» په ځای «کاږم» او داسې نور.

دلته ښاغلی منتقد د خپل انتقاد مقام ډير راټيټ کړی دی ځکه هغه فکر کوي چې د ده خپله لهجه د پښتو معياري ژه ده او استاد حبيبي غلطه پښتو وايي.

هسې خو د ښاغلي منتقد پر ټولو اعتراضونو بحث کول په يوه مقاله کې نه ځاييږي. زه غواړم د مقالې لنډيز وړاندې کړم: د ښاغلي قلندر مومند «پټه خزانه فی الميزان» د تحقيق د اسلوب له نظره غټې نيمګړتياوې لري. د کتاب د تحقيق ډيزاين سم نه دی. د مضمون په لحاظ د کتاب ځينې برخې د ليکوال د اصلي هدف سره ارتباط نه لري د هغو معلومات نيمګړي دي، له واقعيت سره تطابق نه کوي او له دې لامله د کتاب تعميمونه (Generalizations) علمي اعتبار او تحقيقي ارزښت نه لري.

په درناوي

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x