کور پاڼه / مقـــــالی او تبصرې / د زلزلې په اړه لس نوي ټکي‎ « دويمه برخه»

د زلزلې په اړه لس نوي ټکي‎ « دويمه برخه»

ژباړه: وحید الله اسلام

اووم:

په دې برخه کې به د لمر د زلزلې په اړه هم یادونه وکړو. زلزله یوازې د ځمکې په کُرې پورې نده تړلې، بلکې په نورو سیارو کې هم لیدل شویده. د لمر لړزوونکې څپې هم د ځمکې په څیر خپریږي. دا کار د لومړي ځل لپاره د 1996 م کال د جولاي په 9 نیټه د پوهانو لخوا ولیدل شو. د لمر لیدل شوی زلزله د 1906 م کال د سانفرانسیسکو د سترې زلزلې 40000 چنده انرژي لرله. نوموړی زلزلې د ریختر د مقیاس له مخې له 11.3 سره برابره وه. دکتور کرګ دفاستر چې د ناسا او ESA لپاره کار ترسره کوي، وایي چې له دې زلزلې څخه ازاده شوی انرژي له دینامیت سره د ځمکې د کُرې د پوښیدو او په ورته وخت کې له چاودیدو سره برابره ده.

ویل کیږي چې د مریخ او سپوږمۍ زلزلې هم شته دي. په مریخ کې هم تکتونکي صفحې لیدل شوي دي خو د زلزلو شمیر یې ډیر محدود دی. په سپوږمۍ کې هم نسبتاً ډیری زلزلې رامنځ ته کیږي خو د ځمکې د کُرې د زلزلو په پرتله یې ستروالی ډیر لږ دی.

اتم:

د انسان اغیز د ځمکې د کرې پرمخ یوازې په ځمکې، هوا او اوبو پورې نه تړلې، بلکې زموږ د ژوندانه طرز د ځمکې تر قشر (پوستکي) لاندې هم اغیزې لري. لکه څنګه چې پوهیږئ زلزله په طبیعي توګه د ځمکې تر پوستکي لاندې د تکتونیکي صفحو له حرکت څخه رامنځ ته کیږي. خو د انسانانو فعالیت هم په بیلابیلو لویوالو سره د زلزلو رامنځ ته کوونکی وي.

د انسانانو په واسطه د مصنوعي زلزلو د رامنځ ته کیدو اصلي لامل د ځمکې په ژوروالي کې د مایعاتو لکه اوبو او نفتو ننوتل دي چې د صنعتي یا چاپیریالي موخو لپاره ترسره کیږي. د بیلګې په توګه، هغه فاضلاب یا د نفتو پاتې شوني چې د جوړې شویو څاګانو په مرسته د ځمکې ژوروالي ته د دفعې په موخه تزریق کیږي. دا مایعات د ځمکې وتونکی فشار زیاتوي او د ماتو د سستدیو لامل ګرځي. کله چې دا وتونکی فشار په کافي اندازې سره زیات شي، ماتې د حرکت په کولو سره زلزله رامنځ ته کوي. له بلې خوا د ترځمکې لاندې اوبو تخلیه هم د مصنوعي زلزلو د رامنځ ته کیدو لامل وي. دا ډول زلزله یو ځل په 2011 م کال کې په اسپانیا کې شوی وه چې د اوبو رسونې لپاره د ترځمکې لاندې اوبو د ویستلو له امله په لوریکا ښار کې رامنځ ته شوه. ځینې نور لاملونه هم شته چې د ساختګي زلزلو د رامنځ ته کیدو لامل ګرځي چې د کانونو کیندنه، بندونو جوړونه او حتې ودانیو جوړونه یې ښې بیلګې دي.په 2005 کال کې یو ځمکپوه ادعا کړیوه چې د هغه مهال تر ټولو ستر برج تایپه 101، چې وزن یې له 700000 ټنو څخه زیات وو، په تایوان کې د غیر فعاله ماتو د تحریک باعث شوی دی.

په امریکا او انګلستان کې د څیړنو له مخې له 25 څخه تر 30 سلنو پورې زلزلې د بشري فعالیتونو له کبله وې. البته دا ډول زلزلې اکثره له 4 ریختر څخه لږې وي. په لومړیو کې داسې انګیرل کیده چې دا ډول زلزلې به زیانمنې نه وي او د دې په رامنځ ته کیدو سره به د سترو زلزلو مخه ونیول شي خو د څیړنو په پایله کې څرګنده شوه چې ډیری مصنوعي زلزلې د طبیعي ماتو په اوږدو کې نه رامنځ ته کیږي او همدا لامل دی چې دا زلزلې د طبیعي زلزلو د انرژۍ د تدریجي ازادولو پرمخ کومه اغیزه نه لري.

نهم:

په 1392 ه ش کال کې د 7.7 ریخترو په لویوالي سره یوې زلزلې د پاکستان جنوب لویدیځ برخه بلوچستان وخوځاوه. تر دې خوځیدنې وروسته د ګوادر د ښار د ساحل په 2 کیلومترۍ کې یوه نوی ټاپو راڅرګند شو! دا ټاپو چې د (زلزلې د ټاپو) نوم ورته غوره شو، ګمان کیده چې خټې غورځوونکی به وي. خټ غورځوونکې یوه طبیعي پدیده ده چې تر ځمکې لاندې خټه او لای د وخت په تیریدو سره د چینې په بڼه د ځمکې سطحې ته راوځي او بیا مخروطي شکل غوره کوي. کولې شو دا پیښه اور غورځونې ته یوه ورته پدیده وګڼو چې د اور پرځاې پکې خټه بادیږي.

سره له دې چې دې ناڅاپي ټاپو راښکاره کیدل د نړیوالو پام د ځان په لور را اړولې وو، خو ځايي اوسیدونکو ته هیڅ د حیرانتیا وړ نه وه. ځکه چې د دې ځاې ډیر عمره وګړو ادعا کوله چې په 1968 م کال کې یې هم د یوې بلې زلزلې په ترڅ کې په هماغه سیمه کې یوه ټاپو لیدلی وه. دې جزیرې 175 متره اوږدوالی او په لوړه نقطه کې 18 متره لوړوالی لره. د ناسا د سپوږمکۍ د انځورونو له مخې دا ټاپو اوسمهال بیرته د ډوبیدو په حال کې ده. د راښکاره کیدو له وخته تر دې دمه پورې شاوخوا درې متره په اوبو کې ننوتې ده.

لسم:

پوهیږئ چې زلزلې د ورځې اوږدوالی رالنډوي؟ دا کار پوهانو په جاپان کې د 8.9 ریخترو زلزلې پرمهال په 2011 کال کې درک کړ. د ترسره شویو څیړنو له مخې، نوموړې زلزله د ځمکې د تاویدو د چټکتیا د زیاتوالي لامل شو او د ځمکې اوږدوالی یې د 1.8 میکرو ثانیې په اندازې سره را لنډ کړ. د چټکتیا د ډیروالي لامل استوا کرښې ته د ځمکې د کتلې د ځای په ځایتوب ډیر نږدیوالی وو چې د زلزلې د خوځیدو له امله ترسره شو.

دا کار په لومړي سر کې پوهانو د یوې تیورۍ په توګه ثبت کړ، خو وروسته یې ثابته کړه چې په 2004 م کال کې د سوماترا په زلزله کې د 6.8 ملیونیمې ثانیې په اندازې سره ورځ راکوچنۍ شوی وه. دا چې د ورځې د راکمیدو دا کچه بیخې لږه او د پام وړ نه ده خو د تیرو او راتلونکو زلزلو د اغیزو په نظر کې نیولو سره کولې شي د ځمکې په کُرې باندې ډیرې اغیزې ولري چې تر اوسه یې له امله احتمالي اغیزې نه دي مشخص شوي.


یادونه: په نن ټکی اسیا کې خپرې شوي لیکنې یوازې د لیکوال خپل نظر څرګندوي، د ادارې توافق ورسره شرط نه دی. که تاسو غواړئ نن ټکي اسیا کې مو لیکنه خپره شي، اړیکه راسره ونیسئ. مننه
د نن ټکی اسیا موبایل اپلیکیشن دلته کښته کړئ