نظــر

اقتصادې سيستمونه

په عمومي ډول په نړۍ کې څلور اقتصادې سیستمونه مشهور دې چې مختلف هیوادونه یې کاروې. چې هره یو به یې په تفصیل سره تشریح شې.

۱-اسلامې سیستم

۲-کپیټالیزم (سرمایه داري) سیستم

۳ـ کمیونیزم سیستم

۴-سوشلزم سیستم

۱-اسلامې سيسټم

۱- اسلامې نظریه چې د ټولو څخه پخوانۍ ده او د ټول انسانیت په خیر ده خو په تأسف سره باید ووایم چې تر اوسه لا په کوم هیواد کې نه ده پلې شوې چې یې د مثال په شکل تاسې ته ګټې وړاندې کړم. او نه هم چا کوم ماډل ورته جوړ کړ چې په یوه هیواد کې باید اقتصاد په کوم ډول ترسره شې، که کوم ورورنه د اقتصاد په فاکولته کې وې زما دې خبرې ته متوجه شې او کوشش دې وکړۍ چې دنیا ته یو ماډل وړاندې کړي، ګټې او نقصانات یې ووایې تر څو یې ریښتینې اسلامې هیوادونه پلې کړې او نړیوالو ته وښایې چې اسلام یواځینۍ دین دی چې هر څه ته یې مکمل او د ټولنې په خیر سیتم جوړ کړی دی..

۲- کيپيټليزم يا د سرمايه دارۍسيسټم

کيپیټل په لغت کې سرمایې ته واېې او د سرمایه دارۍ یا کیپیټلیزم اقتصادې سیستم هغه سیستم ته واېې په کوم کې چې د ملک تجارت، صنعت یا تولیدات د شخصې خلکو سره په لاس کې وې او خاص هدف یې د مشخصو خلکو د ګټو زیاتول وې. کيپيټلیزم په غربې نړۍ کې د شلمې پیړۍ په اخیر کې رامنځ ته شو، چې بیا وروسته اروپا، برطانیه او د نړۍ ګوډ ګوډ ته ورسیدل او ډیرو هیوادونه په خپل هیواد کې پلی کړ. د بازار اقتصاد (مارکیټ ایکونومې) هم د کیپیټلیزم پر سیستم تکیه ده، په کوم کې چې شتمن یا سرمایه دار په خپله خوښه مصرف او عرضه (سپلایې او ډیمانډ) کوې، حکومت او نه کوم بل څوک ورته د بس ویلی شې.

د کيپيټليزم ګټې او تاوانونه

په دې سیستم کې پیسه داره خلک ورځ تر ورځې په ښه کیدو وې او غریب خلک یې ورځ تر ورځې په بدتریدو، دا وجه ده چې غریب خلک ځانوژنه پکې کوې، ښه مثال یې جاپان او امریکا دی په کوم کې چې د نړۍ په سطحه ډيرې ځانوژنې پکې کیږې، امنیتې حالات ورځ تر ورځ پکې خرابیږې، اخلاقې فساد پکې اوج ته رسیږې، شتمن یا سرمایه دار خپله ګټه او تاوان مد نظر وې د معاشرې ګټې او تاوان یې په نظر کې نه وې او نه یې هم کومه پرواه کوې،.

۳-کميونيزم سيستم

د سرمایه دارئ په اقتصادې سیستم کې د معاشرې ګټه په نظر کې د نه نیولو له کبله کمیونیزم (معاشرتې) اقتصادې سیستم منځ ته راغی، کمیونیزم له کمیونیټې څخه اخیستل شوې دی چې د معاشرې په معنی ده او کمیونیزم اقتصادې سیستم هغه سیستم ته وایې په کوم کې چې د فرد د ګټې او تاوان په ځاې د معاشرې ګټه په نظر کې ونیول شې، دا سیستم د لومړی ځل لپاره کال مارکس، سټارلن او لینن جوړ کړ او په لومړی ځل لپاره هم په روس کې پلې شو او وروسته بیا ویتنام، شمالې کوریا، کیوبا، برازیل او نورو ډیرو هیوادونو ته ورسیدل.

په کمیونیزم اقتصادې سیستم کې کاریګر (ورکر) د حکومت مزدور وې، ټوله ورځ به یو کس کار کوې او هیڅ اجوره به ورته نه ورکول کیږې پرته د کور د مصارفو څخه یې، د کوم چا چې هر څه ته ضرورت وې نو په هماغه اندازه روپۍ دولت ورکوې چې له همدې امله ورته کمانډ ایکونومې (امریه ااقتصادې) سیستم هم وایې،

 په دې سیستم کې ډیمانډ او سپلایې (عرضه او تقاضا) د دولت یا سټیټ په لاس کې وې، کاریګرو ته وایې چې په څومره اندازه تولیدات وکړې،

په افغانستان کې د روسانو د ماتې سره سم کمیونیزمې اقتصادې سیستم هم له خاورو سره خاورې شو.

د کميونيزم ګټې او تاوانونه

د ټولو څخه ستره ګټه یې لکه چې مخکې مو ورته ذکر وکړ چې د ټولنې ګټه په نظر کې نیول دي، او تاوانونه یې په لاندې ډول دې.

۱-که د چا زړه وې کار کوې او کنه نو کار نه کوې، هسې هم د ضرورت وړ شیان یې له دولته وې.

۲-ابتکار پکې په صفر کې ضرب وې، مطلب نه وې شیانو جوړیدنه پکې نه کیږې او کیږې هم نو د نشت په حساب وې، (هر چیرې چې مکافات او جزا نه وې نو ابتکار یې هم نه وې).

۳-دا چې ابتکار او د نوو کارخانو، منصوبو جوړیدنه پکې نه وې نو روزګار ختمیږې او غربت پیداکیږې.

۴- سوشلزم اقتصادې سيستم

سوشلزم یا سوسیالیزم د کیپیټيلزم او کمیونیزم تر منځ اقتصادې سیستم دي، هغه سیستم په کوم کې چې د کمپنیو او صنایعو زیاته برخه د دولت په کنترول کې د شخصې خلکو په نسبت.
د کیپیټیلیزم ګټې او تاوانونه دواړه پکې نغښتې دې،

اسدالله مبارز

ورته لیکنې

ګډون وکړئ
خبرتیا غوښتل د
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
ټولې تبصرې کتل
Back to top button
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x